Ο όρος "λογοτεχνία" και η μεγάλη αξία ενός λογοτεχνικού κειμένου, Λογοτεχνία και παιδί

Ορισμός της λέξης "Λογοτεχνία"

Με τον όρο Λογοτεχνία(λόγος+ τέχνη) ορίζονται τα γραπτά και προφορικά προϊόντα του έντεχνου λόγου. Η λογοτεχνία είναι έννοια στενότερη από τη γραμματεία, που περιλαμβάνει το σύνολο των - γραπτών κατά κανόνα- κειμένων μιας συγκεκριμένης κοινότητας. Αυτό, λοιπόν, που διαφοροποιεί τα λογοτεχνικά κείμενα από τα μη λογοτεχνικά είναι η «λογοτεχνικότητα», η τέχνη του λόγου. Η γλώσσα των λογοτεχνικών κειμένων είναι έντεχνη, προσεγμένη και διαφέρει από την καθημερινή γλώσσα, αλλά και από τη γλώσσα ενός επιστημονικού κειμένου.

       

      Η ιστορία της Λογοτεχνίας

Ιστορία της λογοτεχνίας είναι ο κλάδος που εξετάζει ιστορικά την εξελικτική πορεία της λογοτεχνικής παραγωγής ενός έθνους (συνηθέστερα), αλλά και μιας ευρύτερης ή στενότερης ομάδας. Η ιστορία της λογοτεχνίας βέβαια δεν περιορίζεται στα έργα που μπορούν να θεωρηθούν λογοτεχνικά μόνο με τις τρέχουσες αντιλήψεις, αλλά εξετάζει όσα έργα θεωρούνταν λογοτεχνικά και λειτουργούσαν ως λογοτεχνικά την εποχή που γράφτηκαν. 
Επιπλέον, είναι απαραίτητο η εξέταση της ιστορίας της λογοτεχνίας να συνδυαστεί με τη μελέτη γενικότερα της ιστορίας των γραμμάτων, της παιδείας και της πνευματικής κίνησης της συγκεκριμένης ομάδας, χωρίς φυσικά να αποκλείεται η αναζήτηση των επιδράσεων των ιστορικών, κοινωνικών και πολιτικών γεγονότων στην πνευματική και λογοτεχνική ζωή. Η παρουσίαση του υλικού στην Ιστορία της Λογοτεχνίας δεν πρόκειται βέβαια για απλή παράταξη του υλικού· αυτό που προέχει είναι η εξέταση των αλληλεπιδράσεων και των σχέσεων μεταξύ των πνευματικών φαινομένων.

Η ιστορία της λογοτεχνίας διαιρεί το υπό εξέταση υλικό σε περιόδους, δηλαδή μεγάλα χρονικά διαστήματα, στα οποία γενικά εμφανίζεται σχετική ομοιογένεια στη λογοτεχνική κίνηση. Η ταξινόμηση σε περιόδους δε γίνεται πάντα με λογοτεχνικά κριτήρια· συχνά χρησιμοποιούνται σημαντικά ιστορικά γεγονότα. Η κατάτμηση αυτή φυσικά δεν είναι απόλυτη, καθώς τα πνευματικά φαινόμενα δεν προκύπτουν εκ του μηδενός ούτε αντικαθιστούν αμέσως τα προϋπάρχοντα.

  Γένη και είδη του λόγου

Γένη του λόγου ονομάζονται οι ευρείες κατηγορίες, στις οποίες εντάσσονται τα μνημεία του λόγου και είδη οι μικρότερες υποδιαιρέσεις τους. Υπάρχουν πολλές προτάσεις για την κατάταξη των κειμένων σε είδη και γένη και συχνά αμφισβητείται ακόμα και η χρησιμότητα της κατηγοριοποίησης, αφού τα λογοτεχνικά είδη συνεχώς εξελίσσονται αλλά και συχνά αναμειγνύονται. Στην Ελλάδα χρησιμοποιείται κυρίως η ταξινόμηση στις τρεις μεγάλες κατηγορίες της πεζογραφίας, της ποίησης και του θεάτρου. 

 Κάποια από τα σημαντικότερα είδη του λόγου είναι τα εξής:   έπος, ωδή, τραγωδία, κωμωδία, δημοτικό τραγούδι, ποίημα, μυθιστόρημα, διήγημα, νουβέλα, δοκίμιο, χρονογράφημα και άλλα.  Είδη του πεζού λόγου, όπως τα απομνημονεύματα, το δοκίμιο, το χρονογράφημα, η αυτοβιογραφία, η βιογραφία και τα ταξιδιωτικά κείμενα συχνά αντιμετωπίζονται ως λογοτεχνικά με την ευρεία σημασία του όρου.

  Λογοτεχνικά Ρεύματα

Λογοτεχνικό ρεύμα είναι μια τάση που εμφανίστηκε στην τέχνη σε μια συγκεκριμένη περίοδο και ακολουθήθηκε από αρκετούς καλλιτέχνες. Τα Λογοτεχνικά Ρεύματα είναι τα εξής:

• Κλασικισμός
• Ρομαντισμός
• Ρεαλισμός
• Παρνασσισμός
• Νατουραλισμός
• Υπερρεαλισμός 
• Αισθητισμός

Θεωρητικά στοιχεία ενός λογοτεχνικού κειμένου

ΤΕΧΝΙΚΗ: Για να παρουσιάσει την υπόθεση του λογοτεχνικού κειμένου - κυρίως των πεζών και ιδιαίτερα του μυθιστορήματος - ο συγγραφέας χρησιμοποιεί κάποια εκφραστικά «εργαλεία», έτσι ώστε ο λόγος του να είναι προσεγμένος και όχι καθημερινός. Η τεχνική, λοιπόν, είναι το πώς, ο τρόπος με τον οποίο δίνει το θέμα του ο λογοτέχνης. Τα στοιχεία της τεχνικής είναι πολλά: 

- Σχετικά με το γλωσσικό ύφος του συγγραφέα (λεξιλόγιο, σχήματα λόγου, κ.ά.),

-Σχετικά με τον αφηγητή και την αφήγηση (περιγραφή, σχόλιο, μίμηση, διάλογος, μονόλογος, εγκιβωτισμός, προοικονομία, προσήμανση, αναχρονία, επιβράδυνση, κ.ά.).

-  Σχετικά με την παρουσίαση των προσώπων/ηρώων του κειμένου και του χαρακτήρα τους.

- Σχετικά  με την πλοκή, κτλ.. 

Ειδικά για τα ποιητικά κείμενα στοιχεία τεχνικής είναι και όσα έχουν σχέση με τη στιχουργία τους. 

  Η μεγάλη σημασία/αξία  της Λογοτεχνίας και του λογοτεχνικού βιβλίου

  Για ποιο λόγο διαβάζουμε ένα λογοτεχνικό βιβλίο; 

Ποια είναι η χρησιμότητά του; 

Μπορεί η λογοτεχνία να αλλάξει τη ζωή και τον κόσμο που μας περιβάλλει;     

 Η λογοτεχνία είναι μια απόδραση από τα προβλήματα της σκληρής καθημερινότητας. Είναι μια κατά μέτωπο επίθεση στην καθημερινότητα, όχι η άρνησή της. H λογοτεχνία μπορεί να δώσει αξία στα μικρά, ασήμαντα πράγματα της καθημερινότητας. Μπορεί να τα χρωματίσει και να τα κάνει εμφανή. Να αποκαλύψει χιλιάδες αλήθειες που κρύβονται πίσω από αυτά. 
 Η λογοτεχνία ωθεί τον αναγνώστη να δει, τον κόσμο και τα πράγματα που τον αποτελούν, από διαφορετικές οπτικές γωνίες.[...] 
  Η λογοτεχνία προκαλεί μια ποικιλία διαφορετικών συναισθημάτων. Μας κάνει να γελάμε περισσότερο. Να κλαίμε περισσότερο. Να ονειρευόμαστε περισσότερο. Να αγαπάμε περισσότερο. Να πεισμώνουμε περισσότερο. Να φωνάζουμε περισσότερο. Να διεκδικούμε περισσότερο. Είναι σαν να επιστρέφουμε στην παιδική μας ηλικία. 
 Η λογοτεχνία είναι ένα απέραντο ταξίδι. Η απόλαυση έγκειται στο ταξίδι, όχι στον προορισμό. Όσο μεγάλο και αν είναι, πάντα μας γυρίζει σε ένα ασφαλές λιμάνι. Μόνο που το λιμάνι της επιστροφής, δεν είναι ποτέ πια το ίδιο. Η λογοτεχνία μοιάζει με ένα θεατρικό έργο. Ο αναγνώστης, έστω και για λίγο, γίνεται ο άρχοντας της ανάγνωσης. Είναι ο σκηνοθέτης της παράστασης που λέγεται ανάγνωση στο μεγάλο θέατρο της ζωής. Σκηνοθετεί και πρωταγωνιστεί σε ένα έργο που έχει γράψει κάποιος άλλος. Προσαρμόζει το κοστούμι στα δικά του μέτρα. Δεν ταυτίζεται και δεν υποδύεται μηχανικά το ρόλο του. Αντίθετα αναπλάθει τις εικόνες με το δικό του υλικό, τις δικές του εμπειρίες και τις δικές του προσδοκίες. Η  λογοτεχνία οδηγεί τον αναγνώστη σε ένα ανεξερεύνητο κομμάτι του εαυτού του, και τον  μεταφέρει σε κόσμους που δεν θα μπορούσε ποτέ να επισκεφθεί. Η λογοτεχνία είναι ο ισχυρότερος πολέμιος της πληκτικής και πεζής πραγματικότητας. 
  Ο λόγος που διαβάζει κάποιος λογοτεχνικά βιβλία, είναι ακριβώς ο ίδιος λόγος που μιλάει. Δηλαδή προσπαθεί να επικοινωνήσει. Να εκφραστεί. Να αποκομίσει πολύτιμες γνώσεις και εμπειρίες. Όταν ένας αναγνώστης ξαναδιαβάσει το ίδιο λογοτεχνικό βιβλίο, ενδέχεται να το ερμηνεύσει με νέο τρόπο. Το βιβλίο έχει διαχρονική εμβέλεια, και εκλαμβάνεται από τον καθένα διαφορετικά (ανάλογα την ηλικία, την χώρα, το περιβάλλον, τις προτιμήσεις, την ψυχολογική κατάσταση κτλ).[...] 
  Η ιστορία που περικλείεται σε ένα λογοτεχνικό βιβλίο, δημιουργεί διόδους διεύρυνσης της φαντασίας. Με άλλα λόγια προσκαλεί τον αναγνώστη  να φανταστεί τον εαυτό του μέσα σε αυτή την ιστορία. Η λογοτεχνία επιτρέπει στον αναγνώστη  να βάλει τον εαυτό του μέσα στα παπούτσια του χαρακτήρα της ιστορίας. Όταν συμβεί αυτό, τότε μπορεί να κατανοήσει το βαθύτερο συναισθηματικό και ψυχολογικό του κόσμο.
 Η λογοτεχνία αποτελεί ένα μέρος, όπου συγκεντρώνονται και συνυπάρχουν όλες οι επιστήμες. Είναι ένα μωσαϊκό ποικίλων χρωματισμών, που το καθένα ξεχωριστά, δίνει μια ιδιαίτερη πινελιά στο τελικό αποτέλεσμα.   
 Η μυρωδιά ενός φρεσκοκομμένου βιβλίου, μοιάζει με τη μυρωδιά ενός ψωμιού που βγήκε από το φούρνο. Ο αναγνώστης πέφτει με τα μούτρα και το ξεφυλλίζει, μυρίζοντας με βουλιμία τις σελίδες του. Η λογοτεχνία συλλαμβάνει τις καρδιές και το μυαλό των αναγνωστών και κατόπιν τα τοποθετεί στο μέρος όπου περικλείεται η ιστορία του βιβλίου. Η λογοτεχνία δημιουργεί στον αναγνώστη το συναίσθημα, ότι βρίσκεται μέσα στη λογοτεχνία. Μετά από αυτό νιώθει τη ζωή του πλήρη και γεμάτη νόημα.   Η ανάγνωση της τελευταίας σελίδας ενός λογοτεχνικού βιβλίου, μοιάζει με μια φιλική συνομιλία που τελειώνει. Η παρέα του θα λείψει στον αναγνώστη, όμως δεν θα την ξεχάσει ποτέ. 
  Η λογοτεχνία μπορεί να γεφυρώσει το χάσμα μεταξύ της πραγματικής και της φανταστικής ζωής. Όπως τα τρένα και τα αεροπλάνα, με τον ίδιο τρόπο τα βιβλία, δεν μας ταξιδεύουν μόνο σε χώρες, αλλά και σε κόσμους μακρινούς και φανταστικούς. Τα βιβλία δηλαδή, προσφέρουν στον αναγνώστη μια πραγματικότητα που δεν έχει ζήσει, αλλά θα ήθελε να το είχε κάνει. Η λογοτεχνία αντανακλά τα πιο κρυφά όνειρα. Αποκαλύπτει τη ζωή που θα ήθελε κάποιος να έχει. Είναι μια μεταφορά της ζωής του αναγνώστη στα μάτια κάποιου άλλου. Η λογοτεχνία αποσκοπεί να διεισδύσει στα πιο βαθιά μονοπάτια της ψυχοσύνθεσης του αναγνώστη. Καθρεπτίζει τα ανθρώπινα επιτεύγματα και τις δυνατότητες του ανθρώπου. Η λογοτεχνία γεμίζει τους αναγνώστες με εμπειρίες που θα αποδειχθούν πολύτιμες στο μέλλον. Ο αναγνώστης μπορεί να ανταπεξέλθει πολύ πιο εύκολα στις δύσκολες καταστάσεις που θα συναντήσει στην ζωή του. 
 Η λογοτεχνία είναι ένα ανέξοδο ταξίδι σε άλλους τόπους. Ένα βιβλίο ταξιδιωτικής λογοτεχνίας ή ένα ιστορικό μυθιστόρημα ταξιδεύει στο παρελθόν. Ένα μυθιστόρημα επιστημονικής φαντασίας ταξιδεύει στο μέλλον. 
 Η ανάγνωση ενός λογοτεχνικού βιβλίου συμβάλει στην αποτελεσματική αντιμετώπιση του άγχους και της μοναξιάς. Γενικότερα το διάβασμα, είναι πιο αποδοτικό από τη μουσική, την τηλεόραση, και τον κινηματογράφο. Η λογοτεχνία αυξάνει την ενσυναίσθηση του αναγνώστη. Αυτό του δίνει τη δυνατότητα να καταλάβει τα συναισθήματα των γύρω του πολύ πιο εύκολα. Οι αναγνώστες που παρασύρονται συναισθηματικά από ένα βιβλίο φαντασίας, έχουν αναπτύξει περισσότερο την ενσυναίσθησή τους, σε σύγκριση με άλλους, που δεν έχουν κάνει κάτι τέτοιο. 
  Η λογοτεχνία μπορεί να αναπτύξει την εκτίμηση για τη διαφορετικότητα. Η λογοτεχνία είναι ένα μικρό λυχνάρι που φωτίζει το σπήλαιο του πνεύματός μας. Το φως του μένει μέσα μας, μας κάνει ευτυχείς και πιο σοφούς. Ακολούθως μπορούμε να το μεταλαμπαδεύσουμε στους γύρω μας.  
   Η λογοτεχνία μπορεί να αναπτύξει την κριτική ικανότητα. Να διαμορφώσει τη προσωπική κοσμοθεωρία του εκάστοτε αναγνώστη. Η λογοτεχνία είναι ένας καλός φίλος. Είναι πάντα να ακολουθήσει τον αναγνώστη και να του κρατήσει συντροφιά σε κάθε περίσταση. Η λογοτεχνία κλείνει μέσα της όλες τις απαραίτητες γνώσεις και πληροφορίες για τους ανθρώπους και τους τόπους, σε όλα τα μέρη του κόσμου. Μέσω της λογοτεχνίας μπορούμε να βρούμε εύκολα και γρήγορα τις απαντήσεις σε όλα όσα μας απασχολούν. Η λογοτεχνία υπενθυμίζει στους αναγνώστες ότι ο κόσμος είναι πλουραλιστικός και αποτελούμενος από διαφορετικά είδη ανθρώπων.
   Η λογοτεχνία είναι σύμμαχος του γραπτού λόγου. Το διάβασμα εμπλουτίζει το λεξιλόγιο. Βελτιώνει την έκφρασή. Όποιος διαβάζει, συνήθως γράφει και καλύτερα. 
   Η  λογοτεχνία προκαλεί ένα σύνολο διαφορετικών συναισθημάτων όπως: την αίσθηση του δέους, της έκπληξης, της χαράς, του φόβου, της λύτρωσης, της σαγήνης. Η λογοτεχνία προσφέρει ένα χώρο ελεύθερης δημιουργικότητας για τον αναγνώστη. Η λογοτεχνία περικλείει μια ποικιλία συναισθημάτων και γεγονότων. Σε διαφορετική περίπτωση, θα ήταν ανέφικτο να τα νιώσει ο αναγνώστης.   
  Η λογοτεχνία προτρέπει τους αναγνώστες να φανταστούν τον κόσμο τους καλύτερο. Όσοι διαβάζουν βιβλία, συνήθως προσπαθούν να βελτιώσουν τον κόσμο που ζουν. Η λογοτεχνία προβληματίζει τους αναγνώστες. Αποτινάσσει τη μοναξιά, και τα εγωιστικά ίχνη του εαυτού τους. Αποσκοπεί να ανοίξει τα μάτια τους, ώστε να ατενίσουν την αλήθεια. Η λογοτεχνία προετοιμάζει για την αποτυχία (ο φόβος της αποτυχίας βρίσκεται μέσα σε όλους). Μια ιστορία αποτελείται από συνεχή σκαμπανεβάσματα των χαρακτήρων της και βοηθά τον αναγνώστη να αποδεχτεί τις στιγμές στις οποίες έχει αποτύχει. Μέσω της λογοτεχνίας γίνεται κάποιος εξυπνότερος, δραστήριος, εργατικός. Αυξάνει τη νοητική λειτουργία του εγκεφάλου. Αποβάλλει το στρες. Μειώνει τη κατάθλιψη. Προστατεύει από τη νόσο Αλτσχάιμερ.   Η λογοτεχνία ωθεί τους αναγνώστες να πετύχουν τους στόχους της ζωής τους. Δημιουργεί ένα ιδιαίτερο συναίσθημα.  Ένα συναίσθημα που αγγίζει τη ψυχή του αναγνώστη. Τον ταρακουνά τόσο δυνατά, καταφέρνοντας να αφυπνίσει τη συνείδησή του. Μετά από αυτό βλέπει το κόσμο με άλλη ματιά.  
   Η λογοτεχνία θυμίζει τα λόγια του Mark Twain: ” τα βιβλία είναι για τους ανθρώπους που επιθυμούν να είναι οπουδήποτε”. Εισχωρώντας στο μυαλό των χαρακτήρων, και κατανοώντας τα συναισθήματά τους, είναι σαν να ζει κανείς τη ζωή άλλων ανθρώπων. Νιώθει πράγματα που δεν ένιωσε ποτέ .
 Οι απόψεις για την λογοτεχνία, τις περισσότερες φορές δεν είναι αντικειμενικές. Κατά τον Μπλάκμπουρν ο εγκέφαλος είναι μια τεράστια μηχανή αναζήτησης που ψάχνει νοήματα και εικόνες, που ταιριάζουν σε μια λέξη-κλειδί. Γι’ αυτό ακριβώς το λόγο, ένα βιβλίο δεν λέει ποτέ τα ίδια πράγματα σε δύο διαφορετικούς ανθρώπους. Έτσι εξηγείται λοιπόν όταν, ένα βιβλίο είναι αριστούργημα για κάποιον, ενώ για κάποιον άλλον παραμένει μισοτελειωμένο στο ράφι. Η λογοτεχνία γλυκαίνει το στόμα του αναγνώστη, όπως μια σοκολάτα. Όταν τελειώσει το βιβλίο, οι γλυκές αναμνήσεις του θα τον συντροφεύει για πολύ καιρό ακόμα. Η λογοτεχνία υπερχειλίζει το σώμα του αναγνώστη. Ο παλμός της καρδιάς του αρχίζει να καλπάζει, σαν ένα κοπάδι αλόγων που τρέχει σε μεγάλες εύφορες πεδιάδες.  Δημιουργεί την αίσθηση πληρότητας, όπως μια κάμπια που πετά στον αέρα και μεταμορφώνεται σε πεταλούδα.

Πηγή: "Η αξία του λογοτεχνικού βιβλίου", του Παντελή Λιάκα, Φιλόλογου και συγγραφέα.

Λογοτεχνία και παιδί

 

Η εμπειρία δείχνει ότι τα περισσότερα παιδιά δεν έχουν καλή σχέση με τη λογοτεχνία. Δεν είναι φίλοι των βιβλίων και δεν είναι η πρώτη τους επιλογή ως μέσο ψυχαγωγίας. Αν και δε χρειάζονται έρευνες για να αποδείξουν αυτά που βλέπουμε καθημερινά στα σχολεία, ωστόσο σύμφωνα με έρευνα του παιδαγωγικού ινστιτούτου, πράγματι το ποσοστό των μαθητών Γυμνασίου που διαβάζουν βιβλία ανέρχεται στο 25%. Μόνο 1 στους 4 δηλαδή μαθητές διαβάζει εξωσχολικά βιβλία.  Κάτι τέτοιο είναι λυπηρό γιατί το λογοτεχνικό βιβλίο έχει μεγάλη αξία για το παιδί και δε θα πρέπει να παραγκωνίζεται.

Στο πολύ καλό βιβλίο της "πώς να διηγούμαστε ένα παραμύθι και να επινοούμε άλλα 100" η ψυχολόγος και ψυχοθεραπεύτρια Πάολα Σανταγκοστίνο αναφέρει ότι τα παραμύθια αποτελούν ένα ολοκληρωμένο σεμινάριο εκπαίδευσης για τη ζωή. Μέσα από όσα συμβαίνουν στους πρωταγωνιστές, τα βιβλία προαναγγέλλουν τα μελλοντικά στάδια της ζωής με τις δυσκολίες που ενδεχομένως να παρουσιαστούν και τους τρόπους με τους οποίους θα ξεπεραστούν αυτές οι δυσκολίες.

Ιδωμένο από αυτή την πλευρά και μόνο η αξία τους είναι τεράστια. Τα βιβλία είναι ο καλύτερος τρόπος να φέρουμε τα παιδιά σε επαφή με διάφορα θέματα της καθημερινής ζωής και να τα βοηθήσουμε να τα διαχειριστούν. Άλλωστε η θεματολογία που συναντάμε στη λογοτεχνία είναι τεράστια. Βιβλία που πραγματεύονται τη φιλία, το διαζύγιο, το θάνατο, τα ναρκωτικά, τη σεξουαλική παρενόχληση, τη σχέση μεταξύ των δύο φύλων αποτελούν κάποια παραδείγματα. Επίσης, τα βιβλία μπορούν να καλλιεργήσουν στα παιδιά οικολογική συνείδηση και προβληματισμούς και να θέσουν τις βάσεις για τη μελλοντική γενιά συνειδητοποιημένων πολιτών.

Επιπλέον μέσα από τα βιβλία τα παιδιά έρχονται σε επαφή με τον πολιτισμό της χώρας τους, τη θρησκεία, την ιστορία και μαθαίνουν με τρόπο ευχάριστο χωρίς να απαιτείται αποστήθιση ή επίπονη και κοπιαστική μελέτη. Πολλά από τα καλύτερα ελληνικά παιδικά λογοτεχνικά βιβλία για παράδειγμα, έχουν ιστορικό πλαίσιο.

Ακόμα, το λογοτεχνικό βιβλίο έχει αξία γιατί βοηθάει το παιδί να μάθει τη γλώσσα του. Εμπλουτίζει το λεξιλόγιό του, οπτικοποιεί την ορθογραφία των λέξεων, βοηθάει στην έκφραση. Τα περισσότερα παιδιά που οι γονείς τους τους διαβάζουν βιβλία, εισέρχονται στο δημοτικό σχολείο γνωρίζοντας ήδη να γράφουν και να διαβάζουν χωρίς αυτό να ήταν αυτοσκοπός από την πλευρά των γονιών τους. Τέλος, το βιβλίο εξάπτει τη φαντασία των παιδιών και κινητοποιεί το μυαλό να δημιουργήσει τις δικές του εικόνες και αναπαραστάσεις κάτι που δε συμβαίνει με την παρακολούθηση τηλεόρασης για παράδειγμα.

Κι ενώ οι περισσότεροι γονείς θεωρούν σημαντικό τα παιδιά τους να διαβάζουν βιβλία, κάτι τέτοιο δε συμβαίνει στην πράξη.

Η αγάπη για τα βιβλία δεν έρχεται ξαφνικά μια μέρα απλά και μόνο επειδή εμείς αποφασίσαμε ότι το παιδί μας πρέπει να βλέπει λιγότερη τηλεόραση και να διαβάζει περισσότερα λογοτεχνικά βιβλία, που όπως λέει και η δασκάλα θα το βοηθήσουν στο σχολείο. Τα αναμφισβήτητα οφέλη που αποκομίζει το παιδί από το διάβασμα δεν πρέπει να είναι αυτοσκοπός γιατί κάτι τέτοιο θα αποτελέσει τροχοπέδη στην προσπάθειά μας να εμφυσήσουμε στα παιδιά την αγάπη για το διάβασμα.  Δε διαβάζουμε βιβλία για να βελτιωθούμε στην ορθογραφία, ούτε για να γίνουμε καλύτεροι στην έκθεση. Διαβάζουμε βιβλία πρώτα και κύρια για την ευχαρίστηση της ψυχής μας, χωρίς να σημαίνει ότι τα έμμεσα οφέλη που προκύπτουν δεν είναι καλοδεχούμενα. Μέσα από πάνινα βιβλία ή βιβλία με σκληρό εξώφυλλο, το παιδί μαθαίνει να γυρνάει τις σελίδες, να ανακαλύπτει τι κρύβεται πίσω από αυτές, παρατηρεί τις εικόνες, διασκεδάζει να ακούει στίχους με ομοιοκαταληξία. Σιγά σιγά καθώς θα μεγαλώνει θα είναι σε θέση να κατανοεί το κείμενο, να απολαμβάνει τους διαλόγους, να αποστηθίζει φράσεις και προτάσεις και να παριστάνει ότι διαβάζει μόνο του, μιμούμενο τους γονείς του.

Οι βάσεις έχουν μπει. Το παιδί ζητάει από τους γονείς του συνεχώς να του διαβάζουν βιβλία, έχει αγαπημένες ιστορίες, αγαπημένους ήρωες, και αποκτάει κίνητρο να μάθει να διαβάζει για να μπορεί επιτέλους να διαβάζει μόνο του τις αγαπημένες του ιστορίες.

Τι προσφέρει στο παιδί ένα καλό λογοτεχνικό βιβλίο;

 Η συγγραφέας Ζωρζ Σαρή έχει πει σε κάποια ανακοίνωσή της: «Ένα πανεπιστήμιο υπάρχει, το βιβλίο». Ένα καλό βιβλίο, πρώτα απ’ όλα, ικανοποιεί την περιέργεια για γνώση, ανοίγει ένα παράθυρο στον κόσμο για να γνωρίσει το παιδί άλλους λαούς, άλλους πολιτισμούς, τις κατακτήσεις του ανθρώπινου πνεύματος, της επιστήμης και της τεχνολογίας. Στην περίπτωση αυτή το παιδί αναγνώστης απολαμβάνει την ελευθερία του ταξιδιώτη εκείνου που μετακινείται χωρίς κανένα περιορισμό σε διάφορους τόπους, πολιτισμούς και εποχές. Από την Αρχαία Ελλάδα και τα μέρη που πάτησε ο Ηρακλής ή ο Θησέας μπορεί να μεταβεί στους Αγίους τόπους τα χρόνια του Χριστού ή στα βάθη της Ανατολής και την Αίγυπτο με το Μέγα Αλέξανδρο κι ακόμα πιο πέρα στα πέρατα της γης με τον Κολόμβο και το Μαγγελάνο, να κάνει το γύρο της γης με το Φιλέα Φογκ ή να ακολουθήσει τον καθηγητή Λίντεμπρογκ στο κέντρο της γης κλπ. Επίσης με την ανάγνωση ενός καλού βιβλίου το παιδί δεν επιτυγχάνει μόνο τη γνώση, την απλή πληροφόρηση ή την ανάλαφρη ψυχαγωγία, αλλά και κάτι ουσιαστικότερο. Καλλιεργεί τη φαντασία και τη σκέψη, οξύνει την κρίση, ενθαρρύνεται συναισθηματικά, σε κρίσιμες περιπτώσεις διαφεύγει από τον κόσμο της ωμής πραγματικότητας, οπότε και εκτονώνεται και ικανοποιείται συναισθηματικά ζώντας έμμεσα τα βιώματα και τα κατορθώματα των ηρώων. Χαίρεται με τις χαρές τους, αγωνιά με την αγωνία τους και γενικά εμπλουτίζει το συναισθηματικό του κόσμο με τις συγκινήσεις που προκαλεί η περιπέτεια, η εξερεύνηση και το άγνωστο που ζει μέσω των ηρώων των βιβλίων. Παρόλο που ζει μέσα σ’ ένα κόσμο βίας ικανοποιείται να βλέπει το δίκιο και το καλό να θριαμβεύουν, γιατί μέσα του έχει αναπτυγμένο το αίσθημα του δικαίου.

Το καλό βιβλίο ανοίγει στο παιδί νέους ορίζοντες, του δημιουργεί νέα ενδιαφέροντα, το ευαισθητοποιεί και το βοηθάει να γνωρίσει τον εαυτό του και τα ανθρώπινα προβλήματα. Του μεταδίδει τους κανόνες, τα ήθη, έθιμα και τις αξίες μιας κοινωνίας, όπως την αλήθεια, τη δικαιοσύνη, την εργατικότητα, την ειρηνική συνύπαρξη κλπ. Και το βοηθάει έτσι να ξεπεράσει τον εγωκεντρισμό και τις αδυναμίες του. Επίσης οξύνει τη σκέψη του παιδιού, πλουτίζει τις παραστάσεις και το λεξιλόγιό του, το βοηθάει στην εκμάθηση της γλώσσας και στην ορθογραφία και του βελτιώνει την εκφραστική ικανότητα. Το βιβλίο είναι ένα πολύτιμο απόκτημα, ένας αληθινός και πιστός φίλος κι ένα σπάνιο μέσο ψυχαγωγίας, αφού προσφέρει στο παιδί-αναγνώστη ψυχαγωγία, αισθητική απόλαυση, στιγμές χαλάρωσης κι εκτόνωσης αλλά και στιγμές συναρπαστικές. Είναι το αντικείμενο που έχει μια άμεση σχέση με τον Αναγνώστη: αισθητική, ιδιοκτησιακή, συντροφική, ελεύθερη, αγάπης, πνευματική… Τέλος, με τα μηνύματα και τα πρότυπα συμπεριφοράς που προβάλλει συμβάλλει στη διαμόρφωση ορισμένων πεποιθήσεων κι ακόμη στην ολοκλήρωση της προσωπικότητας του παιδιού. Γι’ αυτό και δεν είναι καθόλου τυχαίο που η σημαντικότατη Γερμανίδα συγγραφέας Jella Lepman είχε πει αμέσως μετά το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο σε συνέδριο της Διεθνούς Οργάνωσης Βιβλίων για τη Νεότητα (IBBY): «Αν θέλουμε να φτιάξουμε έναν κόσμο καλύτερο από το σημερινό, πρέπει ν’ αρχίσουμε από το παιδικό βιβλίο».

Ιωάννα Φωτοπούλου

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ/ ΔΙΚΤΥΟΓΡΑΦΙΑ

 1/ Ιωάννης Παρίσης – Νικήτας Παρίσης, Λεξικό λογοτεχνικών όρων, Αθήνα, Υπουργείο Παιδείας και Θρησκευμάτων – Παιδαγωγικό Ινστιτούτο, 2009. 

2/  Γεράσιμος Μαρκαντωνάτος, Βασικό Λεξικό λογοτεχνικών όρων, Αθήνα, Gutenberg,1996

3/ J. A. Cuddon, Λεξικό λογοτεχνικών όρων και θεωρίας της λογοτεχνίας (μτφρ. Γ. Παρίσης – Μ. Λιάπη), Αθήνα, Μεταίχμιο, 2010. (1982). Β. 

4/ ΚΕΝΤΡΟ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΓΛΩΣΣΑΣ - ΨΗΦΙΔΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ= http://www.greek-language.gr/digitalResources/

5/ Γ. Βελουδής, Γραμματολογία. Θεωρία Λογοτεχνίας, εκδ. Δωδώνη, Αθήνα 1994

6/ Γ. Δ. Παγανός, Η νεοελληνική λογοτεχνία. Θεωρία και πράξη, τ. Α και Β, εκδ. Κώδικας, Θεσσαλονίκη 2002

7/ Η Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα=http://www.greek-language.gr/greekLang/index.html 

8 / Σπουδαστήριο Νέου Ελληνισμού

9) Διαδραστικά σχολικά βιβλία= http://ebooks.edu.gr/new/

10) https://www.openbook.gr/category/literature/greek-classic-literature/
11) ΕΛΛΗΝΙΚΟΣΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ= http://users.sch.gr/ipap/Ellinikos%20Politismos/Yliko/logotexnia.htm

12)  http://ebooks.edu.gr/new/allcourses.php Φωτόδεντρο, Διαδραστικά Σχολικά Βιβλία

Στοιχεία αφηγηματολογίας- Αφήγηση, περιγραφή, κείμενο επιχειρημάτων, συγγραφή περίληψης-Συνοχή κειμένου και διαρθρωτικές λέξεις

     Η θεωρία της αφήγησης αποτελεί ένα χρήσιμο εργαλείο για την περιγραφή ενός αφηγηματικού κειμένου και έμμεσα οδηγεί στην ερμηνεία. Η αφηγηματολογία εξακολουθεί να αποτελεί μία από τις εγκυρότερες ερμηνευτικές προσεγγίσεις λογοτεχνικών κειμένων.

ΑΦΗΓΗΣΗ 

Πράξη επικοινωνίας με την οποία παρουσιάζεται, προφορικά ή γραπτά, μια σειρά πραγματικών ή πλασματικών γεγονότων. Πομπός Μήνυμα Δέκτης (αφηγητής) (αφηγηματικό (αποδέκτης περιεχόμενο) αφήγησης)

Είδη αφήγησης 

 Εννοούμε κυρίως πεζά κείμενα, όχι μόνο λογοτεχνικά αλλά και χρηστικά, όπως είναι το ρεπορτάζ, η υπηρεσιακή αναφορά κτλ.  Ιστοριογραφία, χρονογράφημα, ημερολόγιο, απομνημονεύματα, (αυτο)βιογραφία, επιστολή, χρονογράφημα, μυθιστόρημα, διήγημα, παραμύθι κ.ά.  

Αφηγηματικά κείμενα θεωρούνται επίσης, εκτός από τα πεζά, και το έμμετρο αρχαίο και νεότερο έπος, οι μπαλάντες κ.ά. (ομηρικά έπη, ιπποτικά μεσαιωνικά μυθιστορήματα, κρητικό θέατρο, παραλογές όπως «Του νεκρού αδελφού», «Της Άρτας το γιοφύρι» κ.ά.). 

Κατηγορίες αφηγηματικών ειδών 

i. Αφήγηση πραγματικών γεγονότων (ιστοριογραφία, επιστολή, ημερολόγιο, απομνημονεύματα, αυτοβιογραφία). 

ii. Αφήγηση πλασματικών γεγονότων (παραμύθι, μυθιστόρημα, διήγημα, νουβέλα).

 iii. Μικτή αφήγηση πραγματικών και πλασματικών γεγονότων (ιστορικό μυθιστόρημα, μυθιστορηματική βιογραφία).

Διάκριση συγγραφέα – αφηγητή 

 Συγγραφέας και αφηγητής δεν πρέπει να συγχέονται, ακόμη και στην περίπτωση πρωτοπρόσωπης αφήγησης, όπου είναι δυνατόν να ανιχνεύονται αυτοβιογραφικά στοιχεία του συγγραφέα.

  Συγγραφέας: είναι πραγματικό πρόσωπο με αληθινή ζωή, υπάρχει έξω από το κείμενο. 

 Αφηγητής: επινοείται από τον συγγραφέα για να πει την ‘ιστορία’, είναι ο διαμεσολαβητής ανάμεσα στον συγγραφέα και στον αναγνώστη. Είναι πρόσωπο του κειμένου, υπάρχει μόνο στο πλαίσιο του πλασματικού λόγου, συνιστά ένα κατασκεύασμα από λέξεις. Πρόκειται για το υποκείμενο ή τον φορέα της αφήγησης, ο οποίος είναι δυνατόν να αφηγείται σε πρώτο /δεύτερο /τρίτο πρόσωπο. 

Τύποι αφήγησης

 i. Αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο:  Έχει τη δύναμη της προσωπικής μαρτυρίας, εξασφαλίζει αμεσότητα, πειστικότητα και αληθοφάνεια στην αφήγηση, της προσδίδει εμπιστευτικό, εξομολογητικό χαρακτήρα (όπως στα πεζογραφήματα του Γ. Ιωάννου).  Η αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο ή η ταυτότητα αφηγητή και ήρωα δεν σημαίνει απαραιτήτως ότι η αφήγηση είναι εστιασμένη στον ήρωα.

 ii. Αφήγηση σε δεύτερο πρόσωπο:  Αποτελεί αποστροφή εις εαυτόν, μονόλογο. Το δεύτερο πρόσωπο ουσιαστικά υποκρύπτει ένα «εγώ» (όπως στο έργο του Στρ. Τσίρκα «Η Λέσχη»).  Είναι πιθανόν να αποτελεί αποστροφή και προς τον αναγνώστη (όπως στα αφηγηματικά ποιήματα του Κ.Π. Καβάφη).  Προσδίδει δραματικότητα στην αφήγηση. 

iii. Αφήγηση σε τρίτο πρόσωπο:  Αποδίδεται συνήθως με αυτήν η απόλυτη παντογνωσία ή η σχετική γνώση του αφηγητή.  Δημιουργεί την αίσθηση της αντικειμενικότητας, της αποστασιοποίησης από τα δρώμενα.

ΤΥΠΟΙ ΑΦΗΓΗΤΗ 

i. Ανάλογα με το ‘ποιος βλέπει’ την ιστορία {προοπτική, εστίαση, αφηγηματική σκοπιά, οπτική γωνία: η θέση από την οποία «κοιτάζει» κανείς - κυριολεκτικά ή μεταφορικά- τα δρώμενα} 

α) Αφηγητής-θεός / Παντογνώστης αφηγητής, «πανταχού παρών και πουθενά ορατός», σύμφωνα με τον Φλωμπέρ (1852). Ξέρει περισσότερα από τα πρόσωπα της ιστορίας, γνωρίζει ακόμη και τις πιο ενδόμυχές τους σκέψεις. Η απόλυτη γνώση ισοδυναμεί με έλλειψη σκοπιάς, η αφήγηση δεν εστιάζεται σε κανένα πρόσωπο (μηδενική εστίαση).  Εκφέρεται σε τρίτο γραμματικό πρόσωπο. Συναντάται κυρίως στα ιστορικά κλασικά μυθιστορήματα.  Υποβαθμίζεται, ιδίως μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, μέσα σε ένα κλίμα γενικότερης αμφισβήτησης και σχετικότητας. 

β) Αφηγητής-άνθρωπος:  Σχετική γνώση μέσα στα όρια του ανθρώπου. Η αφήγηση μάς αποκαλύπτει μόνον όσα γνωρίζει κάποιος δεδομένος ήρωας. Ο αφηγητής συμμετέχει και αυτός στην ιστορία είτε ως πρωταγωνιστής είτε ως αυτόπτης μάρτυρας και αφηγείται συνήθως σε πρώτο πρόσωπο (π.χ. διηγήματα Καρκαβίτσα, Βιζυηνού και Παπαδιαμάντη). 

 Η εστίαση είναι εσωτερική και μπορεί να λάβει τις ακόλουθες μορφές:  σταθερή εστίαση: ακολουθεί την οπτική γωνία ενός ανθρώπου (λ.χ. μονόλογος).  Μεταβλητή εστίαση: η ιστορία δίνεται διαδοχικά μέσα από την προοπτική πολλών προσώπων (λ.χ. επιστολικό μυθιστόρημα).  πολλαπλή εστίαση: το ίδιο γεγονός φωτίζεται πολλές φορές από τη σκοπιά διαφορετικών προσώπων (λ.χ. αστυνομικό μυθιστόρημα – π.χ. Ν. Κάσδαγλη «Κεκαρμένοι»).

 γ) Αφηγητής-πράγμα :  Σχετική άγνοια αφηγητή, λέει λιγότερα από όσα γνωρίζει ο ήρωας, εξωτερική εστίαση. Πρόκειται για αφήγηση-αίνιγμα, που παραπέμπει στην τεχνική του κινηματογράφου. Αφηγητής-κάμερα, ουδέτερος φακός που καταγράφει απλώς εικόνες στο παρόν (κυρίαρχος ρόλος του Ενεστώτα), χωρίς αναδρομές ή προδρομές και χωρίς να σχολιάζει.  Συναντάται κυρίως σε μυθιστορήματα μυστηρίου, καθώς και στο γαλλικό "Νέο Μυθιστόρημα" {nouveau roman} - αντιμυθιστόρημα, το οποίο διακρίνεται για την επίπεδη γραφή και την έλλειψη διαλόγων (π.χ. Αλ. Καμύ,  «Ο Ξένος», Ε. Χεμινγουέι,  «Λόφοι σαν άσπροι ελέφαντες», Τ. Γκρίτση-Μιλλιέξ, Γ.Χειμωνάς, Ν. Μπακόλας).

ii. Ανάλογα με το ‘ποιος μιλάει’ {με τη φωνή ποιου ακούμε την ιστορία} 

α) Εξωδιηγητικός αφηγητής  Αφηγητής που τοποθετείται έξω από την ιστορία που διηγείται και που συνήθως αγνοούμε την ταυτότητά του (π.χ. Ιλιάδα του Ομήρου). 

β) Ενδοδιηγητικός αφηγητής  Αφηγητής δευτέρου βαθμού, ο οποίος μπορεί να είναι ένας από τους ήρωες της πρώτης ιστορίας και που αναλαμβάνει να διηγηθεί μια άλλη ιστορία (μεταδιήγηση) με ήρωα τον εαυτό του ή άλλα πρόσωπα.  Πρόκειται για το φαινόμενο εγκιβωτισμού μιας ιστορίας μέσα στην άλλη (π.χ. «Χίλιες και μια νύχτες»). Η διαρκής επανάληψη εγκιβωτισμών αποκαλείται δομή της αβύσσου.  Εγκιβωτισμός: ένθετη ή ενθετική αφήγηση μέσα στην κύρια αφήγηση - π.χ. «Το τρίτο στεφάνι» του Κ. Ταχτσή.

ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ ΚΑΙ ΤΕΧΝΙΚΕΣ 

Τρόποι αφήγησης 

 Ο αφηγητής οργανώνει και παρουσιάζει το υλικό της αφήγησης με δύο βασικά τρόπους: i. Κρατώντας τον λόγο, έτσι που να αφηγείται ο ίδιος τα γεγονότα και να μεταδίδει με πλάγιο ύφος τα λεγόμενα των ηρώων του (διήγησις /telling /summary). ii. Δίνοντας τον λόγο στους ήρωές του, πριμοδοτώντας τον διάλογο και "δείχνοντας" τα γεγονότα, όπως συμβαίνει στο θέατρο (μίμησις /showing /scene).  Η αντίθεση λέγω /δείχνω είναι ουσιαστικά η γνωστή από την αρχαιότητα και ρητά διατυπωμένη από τον Πλάτωνα («Πολιτεία» Γ΄ 392d-394b) και τον Αριστοτέλη («Ποιητική» 1448α , 20-24) αντίθεση των όρων διήγησις /μίμησις. Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, όσον αφορά τα ποιητικά είδη, ισχύουν τα ακόλουθα:  Δραματική ποίηση – εξαφάνιση αφηγητή (διά μιμήσεως όλη εστίν).  Λυρική ποίηση – αποκλειστική παρουσία αφηγητή (δι’ απαγγελίας αυτού του ποιητού).  Επική ποίηση – παρουσία και απουσία αφηγητή (συνδυασμός αμφοτέρων).  Η μίμηση /σκηνική αφήγηση κερδίζει συνεχώς έδαφος στη σύγχρονη πεζογραφία. 

Τεχνικές αφήγησης 

 Διήγηση: εξιστόρηση γεγονότων, αφήγηση (ο αφηγητής περιγράφει τι συνέβη με δικά του λόγια ή εκθέτει σκέψεις και συναισθήματα των προσώπων, χωρίς άμεση παράθεση των λόγων τους). 

 Περιγραφή: λεπτομερής απόδοση, αναπαράσταση τόπων, καταστάσεων και χαρακτήρων. 

 Διάλογος: - Διάλογος σε αφηγηματικό κείμενο, όπου αποδίδεται πιστά ο λόγος των προσώπων (ύφος, ιδίωμα, λεξιλόγιο κτλ.) με τη χρήση παύλας /εισαγωγικών. - Θεατρικός διάλογος, όπου απουσιάζει εντελώς ο αφηγητής και η υπόθεση εξελίσσεται με διαλογικό τρόπο - θεατρική τεχνική (π.χ. «Μνήμη» Στρ. Τσίρκα). 

 Μονόλογος /εσωτερικός μονόλογος (λόγος χωρίς ακροατή, «ροή της συνείδησης» - ακραία περίπτωση απόσυρσης του αφηγητή). 

 Ελεύθερος πλάγιος λόγος: πιστή απόδοση από τον αφηγητή σκέψεων και συναισθημάτων ενός προσώπου της ιστορίας σε τρίτο πρόσωπο και σε χρόνο παρελθοντικό. Σύμμειξη του λόγου του αφηγητή και του λόγου των ηρώων. 

 Σχόλιο: γνώμες, κρίσεις, σχόλια του αφηγητή που οδηγούν σε γενικεύσεις. 

 Εγκιβωτισμός: ένθετη αφήγηση, ενσωματωμένη σε εκτενέστερη αφήγηση.

Ρόλος - λειτουργία του διαλόγου  Προσδίδει στην αφήγηση δραματικότητα, φυσικότητα και ζωντάνια.  Συντελεί στην πειστικότερη διαγραφή των χαρακτήρων - τα πρόσωπα αποκτούν αληθοφάνεια.  Προσιδιάζει στην ανθρώπινη ιδιότητα του αφηγητή, που δεν μπορεί να είναι παντογνώστης. Ο αναγνώστης αντλεί μέσω του διαλόγου πληροφορίες για πρόσωπα και γεγονότα.  Εξυπηρετεί την εξέλιξη της δράσης - προετοιμάζει σκηνές που θα ακολουθήσουν.

Ρόλος - λειτουργία της περιγραφής  Σκιαγραφεί τα πρόσωπα, στήνει το σκηνικό της δράσης και γενικά φωτίζει την αφήγηση με διάφορες άμεσες ή έμμεσες πληροφορίες.  Συντελεί στη μετάβαση από το ένα αφηγηματικό μέρος στο άλλο. Προκαλεί αγωνία και αναμονή στον αναγνώστη με την επιβράδυνση της δράσης.  Προσφέρει αισθητική απόλαυση στον αναγνώστη. 

Ηθογραφία προσώπων 

 Τα πρόσωπα μιας αφήγησης ηθογραφούνται- ψυχογραφούνται μέσω των ακόλουθων τεχνικών:  -Μέσα από την περιγραφή και τα σχόλια που κάνει γι’ αυτά ο αφηγητής.  -Μέσα από τη διήγηση των πράξεών τους. - Μέσα από τον μονόλογο (ή τον εσωτερικό μονόλογο – ενδοσκόπηση), τον διάλογο και τη σχέση τους με τα άλλα πρόσωπα της αφήγησης. - Μέσα από τα λόγια και τις κρίσεις των άλλων προσώπων της αφήγησης. - Ο λόγος των προσώπων είναι δυνατόν να εκφέρεται /αποδίδεται: - Σε ευθύ λόγο, μέσω του διαλόγου ή του μονολόγου. - Σε πλάγιο λόγο, εξαρτημένο ή ανεξάρτητο.  

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ ΚΕΙΜΕΝΩΝ ΒΑΣΕΙ ΑΦΗΓΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑΣ 

(στοιχεία προς διερεύνηση /επεξεργασία, σε απλή διατύπωση)

 Αφηγητής  Ποιος μας λέει την ιστορία, ποιος μιλάει και σε ποιο πρόσωπο; Πώς λειτουργεί η αφήγηση στο κάθε πρόσωπο; (πρώτο πρόσωπο - εξομολογητικός χαρακτήρας/ δεύτερο πρόσωπο - δραματικότητα /τρίτο πρόσωπο - αντικειμενικότητα). - Συμμετέχει ως πρόσωπο ο αφηγητής στην ιστορία ή όχι; Εάν συμμετέχει, ποια είναι η ιδιότητά του; (κεντρικός ήρωας /δευτερεύον πρόσωπο /αυτόπτης μάρτυρας). - Ποιος «βλέπει» κυριολεκτικά ή μεταφορικά τα δρώμενα και από ποια αφηγηματική σκοπιά (οπτική γωνία /εστίαση); Ο αφηγητής είναι ένα από τα πρόσωπα της ιστορίας ή πολλά πρόσωπα; Η εστίαση είναι μηδενική (απόλυτη παντογνωσία), εσωτερική (σχετική γνώση) ή εξωτερική (σχετική άγνοια); 

Αφηγηματικοί τρόποι /τεχνικές:  Πώς παρουσιάζεται το υλικό της αφήγησης, το αφηγηματικό περιεχόμενο; (μέσω διήγησης /μίμησης /μικτού τρόπου) - Ποιες αφηγηματικές τεχνικές είναι δυνατόν να χρησιμοποιήσει ένας συγγραφέας; (διήγηση /περιγραφή /σχόλιο αφηγητή /μονόλογο - εσωτερικό μονόλογο /διάλογο - θεατρικό διάλογο /ελεύθερο πλάγιο λόγο /εγκιβωτισμένη αφήγηση). Τι εξυπηρετούν και πώς λειτουργούν οι συγκεκριμένες τεχνικές; - Μέσω ποιων τεχνικών ηθογραφούνται - ψυχογραφούνται τα πρόσωπα; (μέσα από την περιγραφή τους /τη διήγηση πράξεών τους /τον μονόλογό τους /τον διάλογό τους με άλλα πρόσωπα) - Πώς αποδίδεται ο λόγος των προσώπων; (σε ευθύ λόγο μέσω διαλόγου ή μονολόγου /σε εξαρτημένο πλάγιο λόγο /σε ανεξάρτητο πλάγιο λόγο) 

Ο χρόνος στην αφήγηση

 - Διάκριση εξωκειμενικού - εσωκειμενικού χρόνου - Διάκριση χρόνου ιστορίας - χρόνου αφήγησης - Πώς αρχίζει η αφήγηση; (από την αρχή /τη μέση /το τέλος της ιστορίας;) - Χρονική σειρά (η χρονική σειρά είναι κανονική, ευθύγραμμη ή παραβιάζεται με αναχρονίες, αναδρομές δηλαδή και πρόδρομες αφηγήσεις;) - Διάρκεια (η αφήγηση είναι συνοπτική - πυκνή ή διεξοδική - εκτεταμένη;) - Συχνότητα (ένα γεγονός που συνέβη μία φορά στην ιστορία με ποια συχνότητα αναφέρεται στην αφήγηση; Αναφέρεται μια φορά ή επανέρχεται στην αφήγηση; Επαναλαμβάνεται πανομοιότυπα ή παραλλαγμένα και τι εξυπηρετεί αυτό κάθε φορά;)

Μαρία Παπαλεοντίου, Φιλόλογος - Λειτουργός Π.Ι.Κ





Αφηγηματικές τεχνικές – Αφηγηματικοί τρόποι

Αφηγηματικές τεχνικές είναι οι ακόλουθες:

- Ο αφηγητής

- Το είδος της αφήγησης (δηλαδή, οι αφηγηματικοί τρόποι)

- Η οπτική γωνία

- Η εστίαση

- Ο χρόνος της αφήγησης

- Ο ρυθμός της αφήγησης

Αφηγηματικοί τρόποι είναι οι ακόλουθοι:

- Αφήγηση (= διήγηση των γεγονότων από τον αφηγητή)

- Διάλογος

- Περιγραφή (= περιγραφή τοπίων, τόπων και προσώπων)

- Σχόλια

- Ελεύθερος Πλάγιος Λόγος

- Εσωτερικός μονόλογος

- Εγκιβωτισμένη αφήγηση (μια δευτερεύουσα ιστορία που παρουσιάζεται στο πλαίσιο της κύριας αφήγησης)

                              Κων. ΜάντηςΜάντης, Φιλόλογος

0 χρόνος της αφήγησης

Τρεις χρονικές τοποθετήσεις της αφήγησης χρονικά, σε σχέση με την ιστορία, είναι πιθανές: το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον. Με βάση αυτά τα χρονικά επίπεδα, η αφήγηση μπορεί να είναι τεσσάρων ειδών:

•   Η μεταγενέστερη αφήγηση. Είναι η πιο συχνή. Διηγούμαστε την ιστορία αφού έχει εξ ολοκλήρου συντελεστεί.

•   Η προγενέστερη αφήγηση, που προηγείται της έναρξης της ιστορίας.

•   Η ταυτόχρονη αφήγηση, της οποίας η εκφώνηση είναι σύγχρονη της ιστορίας.

•   Η παρέμβλητη  αφήγηση, όπου ο αφηγητής διηγείται μαζί με τα γεγονότα που συντελέστηκαν και τις σκέψεις που του έρχονται κατά τη στιγμή της γραφής.

H χρονική σειρά των γεγονότων

Συχνά ο αφηγητής παραβιάζει την ομαλή χρονική πορεία για να γυρίσει προσωρινά στο παρελθόν ή αφηγείται ένα γεγονός που πρόκειται να διαδραματιστεί αργότερα. Τις παραβιάσεις αυτές τις ονομάζουμε αναχρονίες και τις διακρίνουμε σε:

Αναδρομικές αφηγήσεις I αναδρομές ή αναλήψεις και Πρόδρομες αφηγήσεις ή προλήψεις.

Αναδρομή είναι η τεχνική κατά την οποία διακόπτεται η κανονική χρονική σειρά των συμβάντων για να εξιστορηθούν γεγονότα του παρελθόντος, ενώ στην πρόληψη ο αφηγητής κάνει λόγο εκ των προτέρων για γεγονότα που θα γίνουν αργότερα.

Άλλες τεχνικές με τις οποίες παραβιάζεται η ομαλή, φυσική χρονική σειρά:

•   In medias res: η λατινική αυτή φράση σημαίνει «στο μέσο των πραγμάτων», δηλαδή στη μέση της υπόθεσης, και αποτελεί μια τεχνική της αφήγησης σύμφωνα με την οποία το νήμα της ιστορίας δεν ξετυλίγεται από την αρχή, αλλά ο αφηγητής αρχίζει την ιστορία από το κρισιμότερο σημείο της πλοκής και, έπειτα, με αναδρομή στο παρελθόν, παρουσιάζονται όσα προηγούνται του σημείου αυτού. Με την τεχνική αυτή διεγείρεται το ενδιαφέρον του αναγνώστη και η αφήγηση δεν γίνεται κουραστική.

•   Εγκιβωτισμός: σε κάθε αφηγηματικό κείμενο υπάρχει μια κύρια αφήγηση που αποτελεί την αρχική ιστορία και υπάρχουν και μικρότερες, δευτερεύουσες αφηγήσεις μέσα στην κύρια αφήγηση που διακόπτουν  την ομαλή ροή του χρόνου. Αυτή η «αφήγηση μέσα στην  αφήγηση»

ονομάζεται εγκιβωτισμένη αφήγηση ή εγκιβωτισμός.

•   Παρέκβαση/παρέμβλητη (εμβόλιμη) αφήγηση: είναι η προσωρινή διακοπή της φυσικής ροής των γεγονότων και η αναφορά σε άλλο θέμα που δεν σχετίζεται άμεσα με την υπόθεση του έργου.

•   Προϊδεασμός/προσήμανση: είναι η ψυχολογική προετοιμασία του αναγνώστη από τον αφηγητή για το τι πρόκειται να ακολουθήσει.

•   Προοικονομία: είναι ο τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας διευθετεί τα γεγονότα και δημιουργεί τις κατάλληλες προϋποθέσεις, ώστε η εξέλιξη της πλοκής να είναι για τον αναγνώστη φυσική και λογική.

Η χρονική διάρκεια

0 χρόνος της αφήγησης έχει τις ακόλουθες σχέσεις με τον χρόνο της ιστορίας, με κριτήριο τη διάρκεια των γεγονότων:

O χρόνος της αφήγησης μπορεί να είναι μικρότερος από τον χρόνο της ιστορίας, όταν ο αφηγητής  συμπυκνώνει τον χρόνο (συστολή του χρόνου) και παρουσιάζει συνοπτικά (σε μερικές σειρές) γεγονότα που

έχουν μεγάλη διάρκεια. Με τον τρόπο αυτό, ο ρυθμός της αφήγησης  επιταχύνεται.

•   Ο χρόνος της αφήγησης μπορεί να είναι μεγαλύτερος από τον χρόνο  της ιστορίας, όταν ο αφηγητής επιμηκύνει τον χρόνο (διαστολή του  χρόνου) και παρουσιάζει αναλυτικά γεγονότα που διαρκούν ελάχιστα.

Με τον τρόπο αυτό επιβραδύνεται ο ρυθμός της αφήγησης.

•   Ο χρόνος της αφήγησης είναι ίσος με τον χρόνο της ιστορίας, συνήθως  σε διαλογικές σκηνές.

Για να συντομεύσει τον χρόνο της αφήγησης, ο συγγραφέας χρησιμοποιεί τις ακόλουθες τεχνικές:

•   Επιτάχυνση: παρουσιάζει σύντομα γεγονότα που έχουν μεγάλη διάρκεια.

•   Παράλειψη: κάποια γεγονότα δεν τα αναφέρει καθόλου, επειδή δεν σχετίζονται με την ιστορία.

• Περίληψη: παρουσιάζει συνοπτικά τα ενδιάμεσα γεγονότα.

•Έλλειψη ή αφηγηματικό κενό: ο αφηγητής παραλείπει ένα τμήμα της  ιστορίας ή κάποια γεγονότα που εννοούνται εύκολα ή δεν συμβάλλουν ουσιαστικά στην πλοκή.

Η τεχνική με την οποία ο συγγραφέας διευρύνει τον χρόνο της αφήγησης είναι:

•Η επιβράδυνση: γεγονότα που έχουν μικρή διάρκεια στην πραγματικότητα παρουσιάζονται εκτεταμένα στην αφήγηση.

Η χρονική συχνότητα

Η αφηγηματική συχνότητα καθορίζεται από τη σχέση της εμφάνισης ενός γεγονότος στην ιστορία και της έκθεσής του μέσα στην αφήγηση. Έτσι, μοναδική αφήγηση είναι η αφήγηση αυτού που έγινε μία φορά, επαναληπτική είναι η επανάληψη X φορές αυτού που έγινε μια φορά, θαμιστική είναι αφήγηση μία φορά αυτού που έγινε X φορές και πολύ μοναδική είναι η αφήγηση X φορές αυτού που έγινε X φορές.

Στοιχεία πλοκής –Δραματικά απρόοπτα

Κάποιο γεγονότα   συμβαίνουν ξαφνικά, χωρίς να το περιμένει ο θεατής και αλλάζουν την πορεία του μύθου.

  

ΑΦΗΓΗΣΗ-ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ-ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ-ΠΟΛΥΤΡΟΠΙΚΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

1/ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ

►Με τον όρο περιγραφή εννοούμε την αναπαράσταση μέσω του λόγου χώρων, προσώπων, αντικειμένων, φαινομένων κ.λπ. Η περιγραφή ως είδος κειμένου συνδέεται με το χώρο.

►Η περιγραφή τοπίου

•    Ακολουθεί πορεία από το γενικό στο ειδικό, από γενικές εικόνες σε λεπτομερειακές.

Οργανώνεται:

α. με βάση ένα σταθερό σημείο περιγραφής, όταν ο συγγραφέας μένει ακίνητος και από εκεί περιγράφει το χώρο. β. με βάση την κίνηση προς ένα τέρμα (το σημείο περιγραφής δεν είναι σταθερό):

-    από μακριά πάμε κοντά

-    από βόρεια πάμε νότια κτλ.

-    από πάνω πάνω κάτω και το αντίστροφο.

Η επιλογή του υλικού μιας περιγραφής εξαρτάται:

•    από την οπτική γωνία, τη θέση δηλαδή αυτού που περιγράφει στο χώρο

•    από την ιδιαίτερη προσωπικότητα, το χαρακτήρα του

•    από τη σκοπιά που αντιμετωπίζει τα γεγονότα.

Η ΓΛΩΣΣΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗΣ

►Η γλώσσα της περιγραφής χαρακτηρίζεται από:

•    σαφήνεια, ακρίβεια

•    χρήση επιθέτων (για σταθερές ιδιότητες) που προσδίδουν ζωντάνια και παραστατικότητα,

•     κυριαρχία του ενεστώτα και εξακολουθητικών ρημάτων που δηλώνουν τη διάρκεια, τη μονιμότητα του αντικειμένου που περιγράφεται συχνή χρήση βοηθητικών ρημάτων (είμαι, έχω)

•     χρήση επιρρημάτων για προσωρινές ιδιότητες των περιγραφόμενων στοιχείων.

 Σε άλλα είδη περιγραφής (προσώπου, ζώου, αντικειμένου κ.λπ.), η οργάνωση της περιγραφής ακολουθεί μια πορεία από τα απλά στα σύνθετα ή από τα δευτερεύοντα στα κύρια-σημαντικά στοιχεία κτλ.

Η χρήση των επιθέτων προσδίδει μεγαλύτερη ζωντάνια, παραστατικότητα αλλά και σαφήνεια στην περιγραφή και μας βοηθά να φανταστούμε πιο εύκολα και πιο λεπτομερειακά το αντικείμενο που περιγράφεται. Αντίθετα, η απουσία τους κάνει την περιγραφή όχι μόνο λιγότερο ανάγλυφη και παραστατική, αλλά και αόριστη και ασαφή, γεγονός που μπορεί να προκαλέσει σύγχυση στον αναγνώστη. Επομένως, τα επίθετα δεν έχουν διακοσμητικό ρόλο, αλλά δίνουν ουσιαστικές πληροφορίες στον αναγνώστη.

Τις περισσότερες φορές δε συναντάμε την περιγραφή μόνη της στο λόγο. Συνήθως αποτελεί μέρος μιας αφήγησης, που, όπως θα δούμε, οργανώνεται με άξονα το χρόνο.

Κατά τη διάρκεια της αφήγησης πρέπει να δώσουμε προσοχή στα εξής σημεία: να ξεκινάμε με αναφορά στο κείμενο-συγγραφέα ή απευθείας/ να χρησιμοποιούμε τις κατάλληλες συνδετικές λέξεις ή φράσεις/ να αναφέρουμε την κύρια θέση και τις βασικές ιδέες του κειμένου/ να μη μιμούμαστε τη γλώσσα και το ύφος του συγγραφέα/ αλλά να προσπαθούμε να εκφραστούμε πρωτότυπα/ να χρησιμοποιούμε το κατάλληλο πληροφοριακό ύφος (τυπικό, απρόσωπο) και να μη σχολιάζουμε το κείμενο/ να εφαρμόζουμε σωστά τους γλωσσικούς κανόνες (ορθογραφία, σύνταξη, λεξιλόγιο κ.λπ.)/ να μην υπερβαίνουμε τον αριθμό των λέξεων που έχει οριστεί.

ΕΙΔΗ ΠΕΡΙΓΡΑΦΗΣ

► Περιγραφικά κείμενα συναντάμε σε διάφορους τομείς:

-     στη λογοτεχνία, στην επιστήμη, στα σχολικά εγχειρίδια, στις εφημερίδες, σε πρακτικούς οδηγούς, σε διαφημίσεις, σε ενημερωτικά φυλλάδια, σε μικρές αγγελίες κτλ.

► Υπάρχουν διάφορα είδη περιγραφής, όπως:

-     τοπίου, προσώπου, αντικειμένου, κτηρίου, φυσικού φαινομένου, έργου τέχνης, συναισθηματικών καταστάσεων κτλ.

► Η περιγραφή διακρίνεται επίσης σε αντικειμενική και υποκειμενική.

α. Η αντικειμενική περιγραφή χρησιμοποιείται σε κείμενα πληροφοριακά(π.χ. εγκυκλοπαίδειες, τεχνικά εγχειρίδια, ρεπορτάζ, δελτία καιρού κ.ά.). 

Τα κυριότερα χαρακτηριστικά της είναι:

-     αυτός που περιγράφει αποφεύγει να αναμειχθεί προσωπικά ή να δηλώσει τη στάση του απέναντι σ' αυτό που περιγράφεται∙ γι' αυτό απ’ αυτό το είδος της περιγραφής απουσιάζουν τα σχόλια, η διατύπωση κάποιας γνώμης ή η έκφραση συναισθημάτων.

-     η κυριαρχία του γ' προσώπου και η παθητική σύνταξη.

β. Η υποκειμενική περιγραφή χρησιμοποιείται κυρίως στη λογοτεχνία. Τα κυριότερα χαρακτηριστικά της είναι:

-     η παρουσία του α' προσώπου, η χρήση ποιητικής γλώσσας, το έντονο προσωπικό-βιωματικό στοιχείο, η έκφραση συναισθημάτων ή η διατύπωση προσωπικών κρίσεων και σχολίων.

 2/ ΑΦΗΓΗΣΗ

►Με τον όρο αφήγηση εννοούμε την προφορική ή γραπτή παρουσίαση ενός γεγονότος ή μιας σειράς γεγονότων πραγματικών είτε φανταστικών.

►Η αφήγηση οργανώνεται με άξονα το χρόνο, αλλά τα γεγονότα ή οι καταστάσεις που εξιστορούνται συνδέονται αιτιολογικά μεταξύ τους.

►Η αφήγηση στηρίζεται στην ακόλουθη δομή:

Α. Πληροφορίες για τους «πρωταγωνιστές/ήρωες», το χώρο, το χρόνο, την κατάσταση από την οποία ξεκινά η αφήγηση.

Β. Η εξέλιξη της αφήγησης και η έκβασή της.

Γ. Η λύση (το τέλος της ιστορίας) και η κρίση του αφηγητή για το νόημα της ιστορίας. Πολλές φορές η κρίση του αφηγητή μπορεί να συμπίπτει με τη λύση.

►Κύριος χρόνος της αφήγησης είναι ο αόριστος, που ως συνοπτικός χρόνος είναι κατάλληλος για να δηλωθεί η εξέλιξη, η αλλαγή που αναπαριστά η αφήγηση, αλλά χρησιμοποιείται και ο παρατατικός. 

Επίσης συχνά χρησιμοποιείται και ο ιστορικός ενεστώτας στη θέση του αορίστου, για να δοθεί ζωντάνια στην αφήγηση.

►Στην αφήγηση χρησιμοποιούνται συνδετικές λέξεις ή φράσεις που δείχνουν: α. τη χρονική σειρά των γεγονότων (π.χ. ύστερα, μετά, στη συνέχεια κ.λπ.)∙ β. την αιτιολογική σχέση μεταξύ τους (π.χ. επειδή, καθώς, αφού, ενώ, έτσι κ.λπ.).

 

ΕΙΔΗ ΑΦΗΓΗΣΗΣ

►        Υπάρχουν τρία είδη αφήγησης:

α. Η μυθοπλαστική αφήγηση, στην οποία κυριαρχεί ο κόσμος της φαντασίας και του μύθου

β. Η ιστορική αφήγηση, η οποία συνδέεται με την παρουσίαση γεγονότων του πρόσφατου ή παλαιότερου παρελθόντος και συναντάται στην ιστορία.

γ. Η ρεαλιστική αφήγηση, η οποία συνδέεται με την παρουσίαση με σαφή και πειστικό τρόπο γεγονότων του παρόντος και η οποία συναντάται στις καθημερινές συζητήσεις, στα ρεπορτάζ των ειδήσεων κ.λ.π.

3/ ΠΕΡΙΛΗΨΗ

►Περίληψη είναι η συμπύκνωση (η απόδοση με σύντομο τρόπο) του βασικού περιεχομένου ενός ευρύτερου κειμένου.

Στην περίληψη στόχος μας είναι να συγκρατήσουμε όλες τις βασικές πληροφορίες διαχωρίζοντας τα ουσιώδη (σημαντικά) στοιχεία από τα επουσιώδη (τα λιγότερο σημαντικά).

►        Η περίληψη μπορεί να λάβει πολλές μορφές. Μπορεί να είναι ο τίτλος ενός κειμένου, όπως επίσης και η σύντομη απόδοση του περιεχομένου ενός βιβλίου. Επίσης συναντάται σε ποικίλες περιπτώσεις της καθημερινής ζωής: σε τίτλους ειδήσεων, σε μικρές αγγελίες, σε διαφημίσεις, στα οπισθόφυλλα των βιβλίων, στη σύντομη απόδοση της υπόθεσης ενός θεατρικού έργου ή μιας κινηματογραφικής ταινίας κ.λπ.

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ

►        Με την περίληψη:

-    Αναπτύσσουμε και ισχυροποιούμε την κριτική μας σκέψη, αφού, για να αποδώσουμε συνοπτικά ένα κείμενο, πρέπει να κατανοήσουμε το θέμα του (το νοηματικό του κέντρο) και να διαχωρίσουμε το αναγκαίο από το περιττό∙ αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε μια εποχή στην οποία καταιγιζόμαστε από πληροφορίες

-    εθιζόμαστε στη σύνταξη κειμένων που διακρίνονται από συνοχή και αλληλουχία νοημάτων

-    μαθαίνουμε να πληροφορούμε τους άλλους με λιτό και περιεκτικό τρόπο για το περιεχόμενο ενός κειμένου, γεγονός που ευνοεί τη μεταξύ μας επικοινωνία.

Η ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΠΕΡΙΛΗΨΗΣ

►Τα βασικά βήματα για τη συγγραφή περίληψης είναι:

α. Η προσεκτική ανάγνωση του κειμένου.

β. Ο εντοπισμός του θεματικού του κέντρου.

γ. Η μελέτη της δομής της παραγράφου του κειμένου και η υπογράμμιση των λέξεων-κλειδιών.

δ. Η γραφή σύντομων πλαγιότιτλων σε κάθε παράγραφο.

ε. Η γραφή της περίληψης

ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΟΛΟΓΙΑ

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΤΟΥ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗ ΤΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΩΝ

 ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑ. Επιχείρημα είναι μια προσπάθεια, να παρουσιασθούν με τη βοήθεια προφορικού ή γραπτού λόγου, οι απόψεις μας για ένα θέμα ή πρόβλημα, οι οποίες καταλήγουν σ’ ένα αιτιολογημένο συμπέρασμα. Το επιχείρημα δεν είναι άθροισμα σκέψεων αλλά ένας λόγος λογικά διαρθρωμένος που περιέχει ένα βασικό νόημα. Είναι δηλαδή κείμενο που δεν παρέχει μόνο πληροφορίες, αλλά «επιχειρεί» να πείσει το δέκτη για την ορθότητα ή όχι μιας θέσης, μιας θεωρίας Η δομή του είναι ανάλογη με τη δομή της παραγράφου και δεν  πραγματεύεται άπειρα θέματα αλλά μόνο ένα.

Σε μια συζήτηση ή σ' ένα κείμενο, για να υποστηρίξουμε τις θέσεις ή για να αντικρούσουμε τις απόψεις των άλλων, χρησιμοποιούμε τα επιχειρήματα.

Η χρήση των επιχειρημάτων μάς βοηθάει:

α. να κατανοήσουμε ποιες θέσεις είναι ορθότερες ή πιο σημαντικές από άλλες β. να πείσουμε τους άλλους για την ορθότητα των θέσεων μας (στόχος μας δηλαδή είναι να μεταβάλουμε τη γνώμη και τη στάση του συνομιλητή μας απέναντι στο θέμα που συζητάμε).

►Δύο είδη επιχειρημάτων είναι:

α. τα επιχειρήματα δια μέσου παραδειγμάτων (για τη στήριξη της θέσης μας χρησιμοποιούνται παραδείγματα, π.χ. από την ιστορία, την επιστήμη κ.λπ.)

β. τα επιχειρήματα με αιτίες.

Τα είδη αυτών των επιχειρημάτων χρησιμοποιούνται τόσο στις καθημερινές συζητήσεις όσο και σε επίσημα κείμενα, κυρίως στο χώρο των επιστημών.

ΔΟΜΗ ΤΟΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΟΛΟΓΙΚΩΝ ΚΕΙΜΕΝΩΝ

►        Τα κείμενα στα οποία χρησιμοποιούνται επιχειρήματα μπορεί να έχουν την εξής δομή:

Α. Εισαγωγή: παρουσίαση της θέσης πάνω σ' ένα θέμα.

Β. Δεδομένα: χρήση επιχειρημάτων για τη στήριξη της θέσης.

Γ. Ανασκευή: αντίκρουση αντίθετων θέσεων - επιχειρημάτων.

Δ. Κατάληξη: τελική θέση - συμπέρασμα και προϋποθέσεις -  συνθήκες για να ισχύσει η θέση αυτή

► Όσον αφορά τη γλώσσα των επιχειρηματολογικών κειμένων παρατηρούμε: α. τη χρήση ρητορικών ερωτήσεων β. την επανάληψη στοιχείων δομής ή περιεχομένου γ. τη χρήση συνδετικών λέξεων ή φράσεων που:

-      δηλώνουν ανάλογη σημασία: επίσης, συνεπώς, φυσικά, με αποτέλεσμα κ.ά.

-      εκφράζουν πιθανότητα: μπορεί, ενδέχεται, είναι δυνατόν, πιστεύω, υποθέτω κ.ά.

-      που εκφράζουν δεοντολογία (κάτι που πρέπει να γίνει): πρέπει, χρειάζεται, κρίνεται απαραίτητο, επιτρέπεται κ.λ.π

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΤΑ ΠΟΛΥΤΡΟΠΙΚΑ ΚΕΙΜΕΝΑ

►Στην εποχή μας λόγω της τεχνολογικής ανάπτυξης χρησιμοποιούνται πολύ συχνά πολυτροπικά κείμενα, κείμενα δηλαδή που εκτός από το λόγο χρησιμοποιούν και άλλους τρόπους έκφρασης και μεταφοράς ενός μηνύματος, όπως πίνακες, σχεδιαγράμματα, χάρτες και κυρίως εικόνες. Χωρίς αυτά τα στοιχεία τα κείμενα μερικές φορές δεν έχουν νόημα ή δε μεταφέρουν αποτελεσματικά το μήνυμα τους.

►Ιδιαίτερα σημαντικός είναι ο ρόλος της εικόνας, καθώς:

-     άλλοτε συμπληρώνει το νόημα των λέξεων (ιδιαίτερα όταν το κείμενο μας δίνει πληροφορίες) κάνοντας έτσι πιο κατανοητό το μήνυμα για τον αναγνώστη,

-     άλλοτε ενισχύει το μήνυμα που επιδιώκει να μεταφέρει το κείμενο επηρεάζοντας συναισθηματικά το δέκτη (συνήθως σε διαφημίσεις ή αφίσες ευαισθητοποίησης σε κοινωνικά ζητήματα,

-     και άλλοτε κάνει απλώς πιο ελκυστικό το κείμενο.

ΠΡΟΣΟΧΗ! Υπάρχει περίπτωση οι λέξεις απλώς να επεξηγούν την εικόνα, οπότε η εικόνα να παίζει τον κύριο ρόλο, ενώ το κείμενο βοηθητικό.

---

---

Η κατανόηση της πολυτροπικότητας μπορεί να μας βοηθήσει να χειριζόμαστε ικανοποιητικά την πληθώρα κειμένων που προσλαμβάνουμε καθημερινά από τον Τύπο, το Διαδίκτυο, τη διαφήμιση, την τηλεόραση, τις αφίσες αλλά και τα σχολικά βιβλία. Όλα αυτά τα κείμενα είναι πολύσημα(έχουν πολλά και όχι μόνο ένα νόημα) και, για να τα μελετήσουμε και να τα κατανοήσουμε σε βάθος, πρέπει να μάθουμε να εστιάζουμε όχι μόνο στα γλωσσικά του στοιχεία αλλά και στα μη γλωσσικά.

---

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

ΟΡΙΣΜΟΣ

Περίληψη είναι η σύντομη απόδοση του περιεχομένου ενός κειμένου, η οποία μπορεί να υποκαταστήσει το αρχικό κείμενο. Είναι προσωπική δημιουργία, με πληροφοριακό ύφος, χωρίς ίχνος σχολιασμού ή κριτικής.

Είδη περίληψης

Α) Εκτενής περίληψη: Συντίθεται από τα βασικά σημεία ανά παράγραφο και καλύπτει σε έκταση το ένα τρίτο του αρχικού κειμένου.

Β) Συνοπτική περίληψη: Συντίθεται από τα βασικά σημεία ανά νοηματική ενότητα και καλύπτει σε έκταση το ένα έκτο του αρχικού κειμένου.

ΠΡΟΣΟΧΗ

Πριν προχωρήσουμε στην ανάλυση των βημάτων για την προετοιμασία και τη σύνθεση της περίληψης, θα πρέπει να σταθούμε με προσοχή στον τρόπο οργάνωσης του διαγράμματος ενός κειμένου. Απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημιουργία σχεδιαγράμματος είναι να κρατήσουμε σημειώσεις.

Κρατάμε σημειώσεις, όταν θέλουμε να συγκρατήσουμε τα κύρια σημεία ενός κειμένου. Πρόκειται για μια αφαιρετική διαδικασία, κατά την οποία επισημαίνουμε το ουσιώδες και παραλείπουμε το επουσιώδες. Με τη διαδικασία αυτή:

α. αποταμιεύουμε και αφομοιώνουμε ευκολότερα γνώσεις και

β. οξύνουμε την κριτική μας ικανότητα.

Είδη σημειώσεων

Μπορούμε να κρατήσουμε σημειώσεις με δύο τρόπους:

α. Σημειώσεις ανά παράγραφο

1. Εντοπίζουμε τα κύρια συστατικά της παραγράφου, δηλαδή τη θεματική περίοδο (ή το θέμα της, αν δεν υπάρχει θεματική περίοδος) και τις πιο σημαντικές λεπτομέρειες.
2. Επισημαίνουμε τις διαρθρωτικές λέξεις, με τις οποίες δηλώνονται: το αίτιο-αποτέλεσμα, η αντίθεση- εναντίωση, ο όρος-προϋπόθεση, η επεξήγηση, η έμφαση, το συμπέρασμα κτλ.
3. Αποδίδουμε το περιεχόμενο των σημειώσεων με πλαγιότιτλο.

β. Σημειώσεις ανά νοηματική ενότητα

Όταν καλούμαστε να κρατήσουμε σημειώσεις από τα κεφάλαια ενός βιβλίου, από τα μέρη ενός κειμένου (πρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος) ή από ένα σύνολο παραγράφων με ενιαίο νοηματικό κέντρο, τότε εργαζόμαστε σε ευρύτερες νοηματικές ενότητες. Έτσι συντάσσουμε έναν πλαγιότιτλο για κάθε νοηματική ενότητα.

Είδη πλαγιότιτλων

Οι πλαγιότιτλοι μπορούν να έχουν δύο μορφές, ανάλογα με την προσωπική μας επιλογή και το σκοπό για τον οποίο γράφονται. Έτσι λοιπόν οι πλαγιότιτλοι αποδίδονται:

α. με κανονικές φράσεις.

β. τηλεγραφικά, με παράλειψη ρημάτων, άρθρων κ.ά. λέξεων που εννοούνται εύκολα.

Διάγραμμα κειμένου

Είτε λοιπόν έχουμε κρατήσει σημειώσεις ανά παράγραφο είτε ανά νοηματική ενότητα και έχουμε εξαγάγει τους κατάλληλους πλαγιότιτλους, μπορούμε στη συνέχεια να προχωρήσουμε στη δημιουργία του διαγράμματος του κειμένου μας.

Το διάγραμμα είναι ένα σχέδιο που παρουσιάζει τη συλλογιστική πορεία που ακολουθείται κατά την ανάπτυξη ενός θέματος και τη δομή του κειμένου που το πραγματεύεται. Κατά συνέπεια, σε αυτό φαίνονται τα δομικά μέρη του κειμένου (πρόλογος, κύριο μέρος, επίλογος) και ανά μέρος, ενότητα και παράγραφο σημειώνονται οι πλαγιότιτλοι.

Δημιουργία Περίληψης

Η δημιουργία της περίληψης χωρίζεται σε δύο βασικά στάδια: την προετοιμασία και τη σύνθεση, στα οποία πραγματοποιούμε συγκεκριμένα βήματα για να επιτύχουμε το ποθητό αποτέλεσμα. Ας τα δούμε αναλυτικά.

ΒΗΜΑ 1ο: ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΣΙΑ

1. Διαβάζουμε το κείμενο που μας δίνεται, ώστε να γίνει κατανοητό το περιεχόμενο του. Σε περίπτωση άγνωστων λέξεων προσπαθούμε να τις ερμηνεύσουμε είτε μέσα από τα συμφραζόμενα, είτε μέσα από ομόρριζα ή παράγωγα τους.
2. Αναζητούμε τη βασική ιδέα του κειμένου, δηλαδή το νοηματικό κέντρο του (ίσως σε αυτό το σημείο να χρειαστεί μια δεύτερη ανάγνωση). Σε αυτή την αναζήτηση μάς βοηθούν ιδιαίτερα οι παρακάτω διαδικασίες:
3. Εντοπίζουμε τις βασικές έννοιες του κειμένου, ενώ παράλληλα υπογραμμίζουμε λέξεις ή φράσεις που τις διασαφηνίζουν ή τις συμπληρώνουν.
4. Διακρίνουμε τη δομή του κειμένου, βήμα απολύτως απαραίτητο προκειμένου η περίληψη μας να ακολουθήσει την αρχική μορφή του. Σε αυτό το σημείο χρήσιμη είναι η τεχνική των πλαγιότιτλων ή της υπερδομής (εντοπισμός στοιχείων όπως: χώρος, χρόνος, πρόσωπα, γεγονός, πρόβλημα κτλ.
5. Επιλέγουμε τις απολύτως απαραίτητες λεπτομέρειες, οι οποίες είτε διασαφηνίζουν είτε τεκμηριώνουν το νοηματικό κέντρο του κειμένου.
6.  Οργανώνουμε το σχεδιάγραμμα της περίληψης ακολουθώντας τους κανόνες δομής μιας παραγράφου (θεματική περίοδος, λεπτομέρειες, κατακλείδα).

ΒΗΜΑ 2ο: ΣΥΝΘΕΣΗ

1. Ακολουθώντας το σχεδιάγραμμα που έχουμε ήδη οργανώσει, προχωρούμε στη σύνθεση της περίληψης, ξεκινώντας απαραιτήτως από το είδος (δοκίμιο, άρθρο κ.λ.π.) και το σκοπό του κειμένου και τη στάση του συγγραφέα. Μπορούμε προαιρετικά να προσθέσουμε και άλλα στοιχεία, όπως το όνομα του συγγραφέα, τον τίτλο του κειμένου ή κ.τ.λ.).
2. Το ύφος της περίληψης οφείλει να είναι πληροφοριακό, αφού έχει ως στόχο να πληροφορήσει με συντομία, σαφήνεια και ακρίβεια τον αναγνώστη για το αρχικό κείμενο. Επομένως οποιαδήποτε προσπάθεια μίμησης του ύφους του συγγραφέα είναι απολύτως άσκοπη. Η περίληψη είναι δική μας εργασία που μεταφέρει τις ιδέες και το πνεύμα ενός άλλου εκτενέστερου κειμένου.
3. Επιλέγουμε την ενεργητική σύνταξη, όταν χρειάζεται να τονιστεί το πρόσωπο που ενεργεί (υποκείμενο), και την παθητική, όταν δίνεται έμφαση στην πράξη ή στο ίδιο το κείμενο (απρόσωπο ύφος).

ΕΝΕΡΓΗΤΙΚΗ ΣΥΝΤΑΞΗ: Ο συγγραφέας του κειμένου τονίζει, υποστηρίζει, διαπιστώνει, επισημαίνει, διατυπώνει, εκφράζει, θίγει, υπερασπίζεται, επιχειρηματολογεί, προσεγγίζει, επιχειρεί να προσδιορίσει..

ΠΑΘΗΤΙΚΗ ΣΥΝΤΑΞΗ:  Το κείμενο πραγματεύεται, ασχολείται, αναφέρεται, ισχυρίζεται.. Εναλλακτικά Στο κείμενο εκφράζεται, παρουσιάζεται, προβάλλεται, ερμηνεύεται, ερευνάται, σχολιάζεται, διερευνάται, υποστηρίζεται.

 Εφαρμόζουμε τις κατάλληλες τεχνικές πύκνωσης: αντικαθιστούμε τις δευτερεύουσες προτάσεις με μετοχές, π.χ. Επειδή το κράτος θέσπισε αυστηρούς νόμους… ð θεσπίζοντας το κράτος αυστηρούς νόμους..  Αποφεύγουμε τις ερωτηματικές προτάσεις (ευθείες ή πλάγιες) και προτιμούμε προτάσεις κρίσης, π.χ. Μήπως είναι απαράδεκτο, αναρωτιέται κάποιος, το να μένουμε παθητικοί δέκτες με όσα συμβαίνουν ð Είναι απαράδεκτο να μένουμε απαθείς με όσα συμβαίνουν.

Αντικαθιστούμε ένα αρνητικού περιεχομένου ρήμα με ένα θετικό, π.χ. δεν ενστερνίζεται τις απόψεις του ð απορρίπτει τις απόψεις του, δεν λησμόνησε ð θυμήθηκε.

Ένα σύνολο πράξεων το αντικαθιστούμε με ένα σύνολο που περιγράφει τη συγκεκριμένη ενέργεια, π.χ. πλύθηκε, χτενίστηκε, ντύθηκε κι έφυγε… ð ετοιμάστηκε κι έφυγε.

Μια περίφραση καλό θα είναι να την αντικαθιστούμε με ένα μονολεκτικό τύπο, π.χ. ο ένας βοηθάει τον άλλο =  αλληλοβοηθιόμαστε.

Αντικαθιστούμε τις αναφορικές προτάσεις με ένα ισοδύναμο ουσιαστικό, επίθετο ή επίρρημα, π.χ. καλό θα είναι να μην καταλαμβάνουν τις θέσεις ευθύνης άτομα που δεν αναλαμβάνουν πρωτοβουλίες ð καλό θα είναι να μην καταλαμβάνουν τις θέσεις ευθύνης άβουλα άτομα.

Αντικαθιστούμε τα υπώνυμα με το υπερώνυμό τους, π.χ. τηλεόραση, ραδιόφωνο, εφημερίδες, περιοδικά… ð τα μέσα ενημέρωσης.

Μετατρέπουμε την παθητική σύνταξη σε ενεργητική (η σύνταξη παραμένει παθητική μόνο αν θέλουμε να τονίσουμε την πράξη), π.χ. Από το Υπουργείο Παιδείας ανακοινώθηκαν οι βάσεις για την εισαγωγή των υποψηφίων στα ΑΕΙ και ΤΕΙ ð Το ΥΠΕΠΘ ανακοίνωσε τις βάσεις....

Προσοχή

Χρήσιμη, επίσης, επισήμανση για το περιληπτικό μας κείμενο είναι: να μην χρησιμοποιούμε απαριθμήσεις, αποσιωπητικά, βραχυλογίες, αρκτικόλεξα. Επιπλέον, αν το αρχικό μας κείμενο έχει διαλογική μορφή, στο περιληπτικό κείμενο ο διάλογος αποδίδεται με γ’ (τρίτο) ρηματικό πρόσωπο. Ακόμη, αν οι ιδέες του συγγραφέα εκτίθενται μεταφορικά, εμείς τις αποδίδουμε κυριολεκτικά.

Χρησιμοποιούμε τις κατάλληλες διαρθρωτικές λέξεις ή φράσεις, ώστε η περίληψη να έχει συνοχή (δηλαδή ομαλή και ολοκληρωμένη σύνδεση των μερών του κειμένου), κάτι που επιτυγχάνεται με επιρρήματα, σύζευξη, διάζευξη κ.τ.λ.  Η συνεκτικότητα επίσης (δηλαδή η εξασφάλιση ενιαίου και λογικού νοήματος) πρέπει να είναι ένας ακόμη στόχος της περίληψης μας, βλ. Συνεκτικότητα. Επιπλέον, χρησιμοποιούμε ρήματα δήλωσης, όπως: αναφέρω, τονίζω, υπογραμμίζω, επισημαίνω κ.τ.λ. που βοηθούν στη μεταφορά του περιεχομένου του αρχικού κειμένου.

Λεξιλόγιο περίληψης

Κατά τη σύνταξη της περίληψης χρησιμοποιούμε τα παρακάτω ρήματα (συνήθως) για να μεταφέρουμε με οικονομία λέξεων στον αναγνώστη- διορθωτή τις έννοιες που κυριαρχούν στο αρχικό κείμενο.

Αναφορική όψη

1. Όταν αναφερόμαστε στην αναφορική (ποιοτική) όψη του κειμένου χρησιμοποιούμε φράσεις όπως:

Ο συγγραφέας, αρθρογράφος κλπ.:

– διατυπώνει τη γνώμη, προτείνει, δηλώνει, εισηγείται, ανακοινώνει

– αναφέρει, μνημονεύει, παραθέτει αυτολεξεί (ένα άλλο κείμενο)

– σχολιάζει, ερμηνεύει, συζητά (ένα άλλο κείμενο)

– παρατηρεί, διαπιστώνει

– ορίζει με ακρίβεια, προσδιορίζει, καθορίζει

– αποσαφηνίζει, διευκρινίζει, επεξηγεί

– εξηγεί, αιτιολογεί

– ονομάζει, αποκαλεί, χαρακτηρίζει

– συγκρίνει,  αντιπαραθέτει, αντιπαραβάλλει

– επιχειρηματολογεί (υπέρ ή κατά), υπερασπίζεται, υποστηρίζει, υπεραμύνεται, συνηγορεί

– συμφωνεί με, ταυτίζεται με, δικαιολογεί

– ανασκευάζει, απορρίπτει, αντικρούει, αντιτείνει, αντιπροτείνει

– τεκμηριώνει, στηρίζει (την άποψη του)

– αποδεικνύει, δείχνει

– κρίνει αξιολογεί, αποτιμά

– διαβεβαιώνει, βεβαιώνει, ισχυρίζεται, αποφαίνεται, υποστηρίζει, επιμένει (ότι), προβλέπει

– λέει, σημειώνει, τονίζει, επισημαίνει, υπογραμμίζει

– πραγματεύεται, εξετάζει, συζητά, ασχολείται (με), αναφέρεται (σε)

– αναλύει, αναπτύσσει

– ορίζει

– διαιρεί, ταξινομεί

– περιγράφει

– απαριθμεί, συμπληρώνει, προσθέτει

– αφηγείται, διηγείται

– αναρωτιέται, απορεί

– ρωτά

– υποδεικνύει, προτείνει, αντιπροτείνει, συμβουλεύει, συστήνει

– απολογείται

– εύχεται

– εξεγείρεται, αγανακτεί, εκφράζει την έκπληξη του

Ποσοτική όψη

2. Όταν θέλουμε να δείξουμε την ποσοτική όψη, δηλαδή το χρόνο που αφιερώνει ο συντάκτης του αρχικού κειμένου σε κάθε σκέψη-ιδέα του, χρησιμοποιούμε φράσεις όπως:

Ο συγγραφέας, αρθρογράφος κλπ.:

– προσπερνά βιαστικά, με συντομία

– αποσιωπά, παραλείπει, δεν αναφέρει / αναφέρεται

– θίγει πλαγίως, έμμεσα, επιφανειακά

– εξετάζει διεξοδικά, αναλυτικά, προσεκτικά, συζητά διεξοδικά

– ανοίγει – κλείνει – τερματίζει τη συζήτηση

– εξαντλεί το θέμα, συμπεραίνει

– προσθέτει, υπογραμμίζει, επισημαίνει

Μεταγλωσσική όψη

3. Σε περίπτωση που υπάρχει αναφορά σε άλλα κείμενα, τότε για να δηλώσουμε τη μεταγλωσσική όψη, χρησιμοποιούμε φράσεις όπως:

Ο συγγραφέας, αρθρογράφος κλπ.:

– επεξηγεί, συγκεκριμενοποιεί (για άλλο κείμενο)

– παραφράζει (για άλλο κείμενο)

Διορθωτική όψη

4. Σε περίπτωση που ο συντάκτης του κειμένου σε κάποιο σημείο υπαναχωρεί από τις αρχικές του θέσεις (διορθωτική όψη) χρησιμοποιούμε φράσεις όπως:

Ο συγγραφέας, αρθρογράφος κλπ.:

– τροποποιεί, αλλάζει (τη διατύπωση)

– διορθώνει (τον εαυτό του / τους συνομιλητές του)

– ανασκευάζει τα επιχειρήματα

– αναιρεί όσα είπε

Διαλογική όψη

5. Σε περίπτωση που το κείμενο έχει διαλογική μορφή (διαλογική όψη) για να αποδώσουμε την πορεία της συνομιλίας χρησιμοποιούμε φράσεις όπως:

Ο συγγραφέας, αρθρογράφος κλπ.:

– απευθύνει το λόγο

– παρεμβαίνει

– δίνει τον λόγο

– διακόπτει

– ζητά τον λόγο

– απαντά

– παίρνει, υφαρπάζει τον λόγο

– δευτερολογεί

– διεκδικεί τον λόγο

– απευθύνεται

Οργανωτική όψη

6. Τέλος, για να αποδώσουμε την οργανωτική όψη του αρχικού κειμένου χρησιμοποιούμε φράσεις όπως:

Ο συγγραφέας, αρθρογράφος κλπ.:

– αρχίζει, προλογίζει

– μεταβαίνει (σε άλλο θέμα)

– συνεχίζει

– παρεκβαίνει

– τελειώνει, καταλήγει, συμπεραίνει, ανακεφαλαιώνει.

 Διαρθρωτικές λέξεις του κειμένου

1. Αιτιολόγηση

εξαιτίας, επειδή, γιατί, διότι, αφού, μια και, μια που, που, ένας ακόμη λόγος, καθώς, αυτό (οφείλεται, εξηγείται ερμηνεύεται, αιτιολογείται), εφόσον, (η αιτία ο λόγος, η εξήγηση) είναι, γι’ αυτό το λόγο, έτσι, με αιτιολογικές μετοχές ή εμπρόθετους προσδιορισμούς της αιτίας κ.τ.λ.

2. Αποτέλεσμα

γι’ αυτό το λόγο, ως επακόλουθο, κατά συνέπεια, αποτέλεσμα / απόρροια / απότοκο όλων αυτών, και γι’ αυτό, ώστε, έτσι που, λοιπόν, κ.τ.λ.

3. Αντίθεση – εναντίωση

Αλλά, μα, όμως, και όμως, παρά, μόνο, παρόλο, ωστόσο, εντούτοις, μάλιστα, έπειτα, μολαταύτα, εξάλλου, αντίθετα, σε αντίθεση, απεναντίας, διαφορετικά, ειδάλλως, ειδεμή, αλλιώς, αλλιώτικα, από την άλλη πλευρά, πάλι, ενώ, αν και, και αν, μολονότι, αντίστροφα, ενάντια, στον αντίποδα, ακόμη κι αν, παρ’ όλα αυτά, δε συμβαίνει όμως το ίδιο, όχι μόνο… αλλά και, όχι μόνο… αλλά και να, και που, και ας. όχι μόνο δεν… μα ούτε, όχι μόνο… παρά, όχι μόνο να μην… αλλά ούτε και να, όχι μόνο να μη… αλλά να κ.τ.λ.

4. Χρονική σχέση

αρχικά, προηγουμένως, στη συνέχεια, πρώτα, ύστερα, πριν, εν τω μεταξύ, έπειτα, τέλος, όταν, καθώς, όποτε, μόλις, αργότερα κ.τ.λ.

5. Ένας όρος, προϋπόθεση

αν, εκτός αν, σε περίπτωση που, με την προϋπόθεση, σε περίπτωση που κ.τ.λ.

6. Επεξήγηση

δηλαδή, αυτό σημαίνει, ειδικότερα, με άλλα λόγια, ήτοι, συγκεκριμένα, με όσα είπα προηγουμένως εννοούσα, για να γίνω πιο σαφής, (για να με καταλάβετε) θα σας το πα­ρουσιάσω με άλλο τρόπο, κ.τ.λ.

7. Έμφαση

το σημαντικότερο απ’ όλα, το κυριότερο, είναι αξιοσημείωτο ότι, αξίζει να σημειωθεί πως, εκείνο που προέχει, θα έπρεπε να τονιστεί ότι, αξιοπρόσεκτο είναι πως, ιδιαίτερα σημαντικό είναι, πρέπει ακόμη να σημειωθεί, θα ήθελα να τονίσω το εξής… να επιστήσω την προσοχή σας κ.τ.λ.

8. Παράδειγμα – διευκρίνιση

λόγου χάρη, π. χ., για παράδειγμα κ.τ.λ.

9. Επεξήγηση

δηλαδή, ειδικά, ειδικότερα, συγκεκριμένα κ.τ.λ.

10. Απαρίθμηση επιχειρημάτων, εισαγωγή μιας καινούριας ιδέας

πρώτο… δεύτερο, καταρχήν, τελικά, το επόμενο επιχείρημα / θέμα που θα μας απασχολήσει κ.τ.λ.

11. Διάρθρωση του κειμένου

το άρθρο / η μελέτη / η εισήγηση / η ομιλία μου χωρίζεται σε… μέρη: στο πρώτο κ.τ.λ.

12. Συμπέρασμα, συγκεφαλαίωση

για να συνοψίσουμε, συγκεφαλαιώνοντας/ επιλογικά / συμπερασματικά θα λέγαμε ότι, λοιπόν, τελικά, συνάγεται το συμπέρασμα, ανακεφαλαιώνοντας κ.τ.λ.

13. Γενίκευση

γενικά, τις περισσότερες φορές, ευρύτερα, κ.τ.λ.

                Γενικές οδηγίες

• Η έκταση της περίληψης είναι το 1/3 του αρχικού κειμένου ή όση ορίζεται στις οδηγίες.
• Η ανάπτυξη των κύριων σημείων του κειμένου μέσα στην περίληψη πρέπει να είναι ισοζυγισμένη.
• Αποφεύγουμε να αλλάξουμε το πρόσωπο ή το χρόνο του ρήματος στο οποίο είναι διατυπωμένο το αρχικό κείμενο. (Κυρίως. γ’ ενικό ή α’ πληθυντικό )
• Αποφεύγουμε, όσο είναι δυνατό, τη χρήση λέξεων ή φράσεων του κειμένου καθώς και τη συγγραφή αποσπασμάτων από το αρχικό κείμενο.
• Αποδίδουμε τα νοήματα όπως εκφράζονται στο κείμενο, ανεξάρτητα από το αν συμφωνούμε ή διαφωνούμε με τις θέσεις του συγγραφέα. Τις δικές μας απόψεις τις αναφέρουμε μόνο αν μας ζητηθούν.