Ο Διγενής(ακριτικό)
Το κείμενο του σχολικού βιβλίου "Ο Διγενής" ανήκει στα δημοτικά ακριτικά τραγούδια. Ηχογραφημένη απαγγελία του συγκεκριμένου τραγουδιού με τη φωνή του Ελευθέριου Βενιζέλου φυλάσσεται στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών.
Λογοτεχνικό είδος: Το τραγούδι είναι δημοτικό ακριτικό με επικά- ηρωικά χαρακτηριστικά.
Τα ακριτικά τραγούδια αφηγούνται και εξυμνούν τα ηρωικά κατορθώματα των ακριτών, δηλαδή των φρουρών των συνόρων της βυζαντινής αυτοκρατορίας (άκρα). Είναι τραγούδια με ηρωικό πνεύμα και χαρακτήρα. Τα τραγούδια αυτά υμνούν τους αγώνες των Ελλήνων ακριτών, δηλαδή των στρατιωτών του Βυζαντίου, οι οποίοι φύλαγαν τα ανατολικά κυρίως σύνορα του κράτους από τις αραβικές επιδρομές. Οι αγώνες τους ήταν πολύ μεγάλοι και για αυτό ενέπνευσαν τους λαϊκούς συνθέτες της εποχής που ύμνησαν τα κατορθώματά τους.
Τα τραγούδια έχουν βασικό ήρωα το Βασίλειο Διγενή Ακρίτα, ο οποίος διαθέτει υπερφυσική δύναμη και ανδρεία και αποτελεί σύμβολο των αγώνων όλων των ακριτών. Αποκαλείται Διγενής(δύο γένη), καθώς ο πατέρας του ήταν Σαρακηνός- Μουσουλμάνος και η Ειρήνη, η μητέρα του, Ελληνίδα και χριστιανή.
Καθώς τα ακριτικά τραγούδια διατηρήθηκαν στη λαϊκή λογοτεχνική παράδοση του νεότερου ελληνισμού, ο Ακρίτας έγινε πρότυπη ηρωική μορφή της νεοελληνικής εθνικής συνείδησης και σύμβολο αγώνα για την ελευθερία.
Τα ακριτικά τραγούδια εμφανίζουν όλα τα βασικά γνωρίσματα των δημοτικών τραγουδιών: στίχος ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος που χωρίζεται σε δύο ημιστίχια, γλώσσα λαϊκή, ζωντανή και παραστατική στην οποία κυριαρχεί το ρήμα, υπερφυσικό στοιχείο, προσωποποίηση των στοιχείων της φύσης, εκφραστική λιτότητα, επαναλήψεις, άστοχα ερωτήματα.
Θέμα: Το ακριτικό τραγούδι, στην κρητική παραλλαγή του, θεματοποιεί το ηρωικότερο επεισόδιο των περιπετειών του Διγενή, τη μάχη του με τον Χάρο και τη στιγμή του θανάτου του. Ο Διγενής, όπως όλοι οι θνητοί, υπόκειται στη μοίρα του θανάτου, γι' αυτό και γνωρίζει την ήττα από τον Χάρο. Ωστόσο το ψυχομαχητό του σημαδεύεται από υπερφυσικά στοιχεία, προκειμένου να τονιστεί ότι αυτός που πεθαίνει είναι ξεχωριστός. Παράλληλα με τα περήφανα και ανδρειωμένα λόγια του εκφράζεται η (ατελέσφορη) επιθυμία του ανθρώπου να υπερβεί τα όρια της ύπαρξής του.
Το περιεχόμενο είναι ηρωικό.
Επεξεργασία του κειμένου
Ενότητα 1η: Η στιγμή του θανάτου του Διγενή και οι αντιδράσεις της φύσης
(Ο Διγενής……..σκεπάσει)
Έξι ρήματα σε χρόνο Ενεστώτα δίνουν το γεγονός του θανάτου του Διγενή και κάνουν τον ακροατή να ζήσει άμεσα την τρομακτική αυτή εικόνα. Στο θάνατο του Διγενή αντιδρά η φύση και τα άψυχα στοιχεία. Η γη ταράζεται (προσωποποίηση και υπερβολή) και τρομάζει βλέποντας το Διγενή να πεθαίνει και αυτό γιατί ένας μεγάλος ήρωας που πάλεψε με σημαντικούς εχθρούς και έμοιαζε ανίκητος, αυτή τη στιγμή χαροπαλεύει. Και η ταφόπλακα (προσωποποίηση και υπερβολή) που προορίζεται να τον σκεπάσει, ανατριχιάζει. Η ατμόσφαιρα είναι υποβλητική και οι αναγνώστες συμμετέχουν συναισθηματικά στον επικείμενο θάνατο του Διγενή.
Ενότητα 2η: Η τελευταία επιθυμία του Διγενή
(Κι……….αμάλαγο χρυσάφι)
Ο Διγενής εύχεται να είχε σκαλοπάτια η γη, για να μπορούσε να ανέβαινε μέχρι τον ουρανό και να πιανόταν εκεί από γάντζους. Φτάνοντας στον ουρανό, θα ήθελε να τον ταρακουνήσει για να βγουν μαύρα σύννεφα από τα οποία θα έπεφταν χιόνια, νερά και χρυσάφι. (επαναλήψεις και υπερβολή, οπτική και ακουστική εικόνα). Ο ήρωας θέλει να πάρει στα χέρια του τον έλεγχο των φυσικών στοιχείων, να δείξει ότι είναι ένας ήρωας υπεράνθρωπος που προκαλεί υπερφυσικά φαινόμενα και μπορεί να επιβάλει τη δική τάξη στον κόσμο που είναι η κατάλυση του θανάτου και η εξασφάλιση της αθανασίας.
Η Αντίδραση των αψύχων στον επικείμενο θάνατο του Διγενή.
Αντίδραση της φύσης σε αυτήν την παραλλαγή του τραγουδιού είναι μόνο η αντίδραση της γης γιατί η ταφόπλακα δεν είναι στοιχείο της φύσης, αλλά κατασκεύασμα του ανθρώπου (από φυσικά βέβαια στοιχεία).
Ο Διγενής ένας ήρωας με υπερφυσικές ιδιότητες και ξεχωριστή ανδρεία, δεν παύει να είναι άνθρωπος και κάποια στιγμή έρχεται αντιμέτωπος με το θάνατο ξέροντας ότι στην αναμέτρησή του με το θάνατο (Χάρο) θα ηττηθεί.
Εκτός από τη γη η οποία καταλαμβάνεται από τρόμο την ώρα που ο Διγενής χαροπαλεύει παρουσιάζεται και η αντίδραση της ταφόπλακας που πρόκειται να σκεπάσει τον τάφο του ήρωα.
Τα ανθρώπινα και υπερφυσικά γνωρίσματα του Διγενή.
Ο Διγενής είναι ένας θνητός ο οποίος έρχεται αντιμέτωπος με το θάνατο και γνωρίζει τη μοίρα του. Την ώρα που χαροπαλεύει είναι ένας αδύναμος άνθρωπος που καλείται να αποδεχθεί τη φθαρτή του φύση.
Το στοιχείο της υπερβολής.
Η τολμηρή προσωποποίηση της γης και της πλάκας που παρουσιάζονται σαν έμψυχα όντα με συναισθήματα και αντιδράσεις είναι στοιχείο υπερβολής και αποτελεί ένα μέσο με το οποίο εξαίρεται η ανδρεία του Διγενή στην άνιση μάχη με το θάνατο.
Στόχος του τραγουδιού.
Στόχος του τραγουδιού (του λαϊκού τραγουδιστή) είναι η προβολή εξαιρετικών ηρωικών ιδιοτήτων του Διγενή οι οποίες προβάλλονται ως υπερφυσικές.
Στιχουργική
Ο στίχος είναι ιαμβικός δεκαπεντασύλλαβος και υπάρχουν κάποιες διάσπαρτες ομοιοκαταληξίες.
Γλώσσα
Λαϊκή, απλή, σύντομη, κοντά στον προφορικό λόγο με αρκετούς ιδιωματισμούς ( "ανατριχιά", "εκειά" , "κερκέλια", "πάτιουν", "δώκω") Κυριαρχούν οι ρηματικοί τύποι.
Ύφος
Απλό, φυσικό, ζωντανό, παραστατικό (χάρη στη χρήση του Ενεστώτα), γρήγορο, ζωηρό, υμνητικό.
- Ενδεικτικές εργασίες
- 1/ Πώς αντιδρά n φύση στον επικείμενο θάνατο του Διγενή και γιατί;
- 2/ Ποια είναι τα ανθρώπινα και ποια τα υπερφυσικά γνωρίσματα του Διγενή;
- 3/ Ποια υπερβολή υπάρχει στο τραγούδι και πώς την ερμηνεύετε;
- 4/ Σε ποια σημεία του τραγουδιού τονίζεται η γενναιότητα του ήρωα;
5/ Βρείτε άλλα δημοτικά τραγούδια ή κείμενα επώνυμων λογοτεχνών με θέμα το θάνατο του Διγενή. Να επισημάνετε ομοιότητες και διαφορές στο χειρισμό του θέματός τους.