Ορισμός, σχέση της πεζογραφίας με την πραγματικότητα
Η πεζογραφία είναι το ένα από τα δύο βασικά είδη της Λογοτεχίας. Το άλλο είναι η ποίηση.Η πεζογραφία αποτελεί είδος γραφής του πεζού λόγου κατά το οποίο ο συγγραφέας αφηγείται μια ιστορία, την οποία παρουσιάζει σε πρώτο ή σε τρίτο πρόσωπο, χρησιμοποιώντας τον διάλογο ή συνδυάζοντας τα προηγούμενα. Σκοπός της είναι να εξυπηρετήσει την κοινή ανάγκη του ανθρώπου για συνεννόηση (επικοινωνία).
Θεμελιακό ζήτημα που απασχολεί τη θεωρία της πεζογραφίας είναι η σχέση της με την πραγματικότητα, δηλαδή η σχέση της λογοτεχνίας με τη ζωή. Ο Αριστοτέλης θεωρεί την λογοτεχνία ως πράξη μίμησης, το ίδιο και ο Πλάτωνας στον Κρατύλο και στην Πολιτεία. Η σύγχρονη όμως θεωρία για την πεζογραφία συνδέεται και επικεντρώνεται στη σχέση της με τη γλώσσα και την επιστήμη της γλωσσολογίας.
Είναι αδιαμφισβήτητο ότι κάθε είδος λογοτεχνικού έργου (πεζό ή ποιητικό) ξεκινάει από την πραγματικότητα και την απεικόνισή της, ακόμα και αν την υπερβαίνει ή την αποκρύπτει με τον υπερρεαλισμό ή το συμβολισμό. Εκείνο που επιδιώκει ο πεζογράφος με την ιστορία του και προσπαθεί να αποδείξει είναι ότι το έργο του έχει και ομοιότητα με την αλήθεια και σχέση με την πραγματικότητα. Ανάλογα όμως με το πλήθος και το είδος της εμπειρίας του, κάποιος μπορεί να βρει μια ιστορία αληθοφανή ή απίθανη, όμως δεν υπάρχει είδος πεζού λόγου, που να μη μετέχει στην πραγματικότητα, όσο υποκειμενικά και αν τη ν συλλαμβάνει ο πεζογράφος και την αποδίδει. Εξάλλου, η πραγματικότητα έχει πολλές πτυχές π.χ. κοινωνικές, ψυχολογικές κ.ά., γιαυτό και η πιστότητα δεν είναι απόλυτα εφικτή. Ας μην ξεχνάμε όμως, πως η πραγματικότητα ξεπερνάει και την πιο τολμηρή φαντασία. Τα πάθη, οι διαστροφές, οι πλάνες και οι παραλογισμοί, οι απίθανες καταστάσεις και οι παραδοξότητες είναι φαινόμενα που παρατηρούνται συχνά στη ζωή και υπερβαίνουν πάντα και τις πιο φανταστικές συλλήψεις των συγγραφέων.Με λίγα λόγια, η πραγματικότητα είναι κάτι μοναδικό και ολοζώντανο, που δεν μπορεί η πεζογραφία να την αποδώσει απόλυτα και ολοκληρωμένα. Εκείνο που έχει σημασία είναι ο πεζογράφος να μπορεί να περιγράφει την αλήθεια χωρίς υποκειμενικές προκαταλήψεις και με μια θεώρηση του πραγματικού όσο γίνεται πιο αντικειμενική
Η πλοκή ενός πεζογραφήματος
Η πλοκή είναι ο τρόπος που το σύνολο των γεγονότων συνδέεται στην αφήγηση, δηλαδή πώς η υπόθεση του έργου ενσωματώνεται στην πράξη της αφήγησης με τη ροή και τη σύνδεση των γεγονότων μεταξύ τους. Οι Ρώσοι φορμαλιστές μάλιστα, υποστηρίζουν ότι το πεζογράφημα είναι μια σειρά από γεγονότα δεμένα μεταξύ τους, που κοινοποιούνται στον αναγνώστη μέσα από την πορεία του έργου. Πλοκή είναι το πώς ο αναγνώστης ενημερώνεται για ό,τι έγινε, δηλαδή τη σειρά με την οποία εμφανίζονται τα γεγονότα στο έργο, είτε αυτή είναι ευθύγραμμη είτε με αναδρομές - flash-back. Άρα, τα γεγονότα μιας ιστορίας συγκροτούν μια σύνθεση που ονομάζεται πλοκή.
Ο Αριστοτέλης πάλι, ορίζει την πλοκή ως διευθέτηση-τακτοποίηση των γεγονότων του μύθου.
Η λειτουργία της πλοκής κατά τον Jérard Genette (Figures III, Paris 1972) δίνει έμφαση ή υποβαθμίζει τα γεγονότα· και αυτό έχει να κάνει με τη χρονική ακολουθία που τα γεγονότα συμβαίνουν και αποτελεί βασικό όργανο την επιτυχημένη αφήγηση. Γιαυτό η πλοκή είναι το πιο ουσιαστικό στοιχείο της πεζογραφίας.
Στοιχεία της πλοκής είναι η αρχή με την οποία ξεκινάει η δράση, μια μέση που εξελίσσει το γεγονός και ένα τέλος, το οποίο καταλήγει-τελειώνει τα γεγονότα. Η ενότητα της πλοκής είναι το πιο σημαντικό σε ένα πεζογράφημα και πρέπει να διασφαλίζει την τάξη μεταξύ των γεγονότων, να υπάρχει δηλαδή αυστηρή και σφιχτή ενότητα στην πλοκή, στο χρόνο, στον τόπο, στα πρόσωπα και στην πράξη. Διαφορετικά το πεζογράφημα είναι ατελές και αποτυχημένο.
Είδη λογοτεχνικού πεζού λόγου
Α. Διήγημα: Πεζό λογοτεχνικό έργο με μικρή έκταση, σε σχέση με το μυθιστόρημα και ολοκληρωμένη αυτοτελή υπόθεση, η οποία είναι φανταστική-πλαστή ή εμπνευσμένη από την πραγματικότητα. Η υπόθεση κινείται σε συγκεκριμένο χώρο και χρόνο, στρέφεται γύρω από ένα γεγονός, στο οποίο πρωταγωνιστεί ένα κεντρικό πρόσωπο, ο ήρωας. Ενδέχεται όμως να συνυπάρχουν δευτερεύοντα γεγονότα ή πρόσωπα. Η πλοκή του είναι σύντομη.
Είδη διηγήματος: Το ηθογραφικό (περιγραφή-ακτινογράφηση χαρακτήρων, ήθη-έθιμα) ή ψυχογραφικό, το ρεαλιστικό, το κοινωνικό, πολιτικό, πολεμικό, εφηβικό, ερωτικό κ.λπ.
Εκπρόσωποι: Γ. Βιζυηνός (“Ποίος ήτο ο φονεύς του αδελφού μου”, “Το μόνον της ζωής μου ταξίδιον”), Αλ. Παπαδιαμάντης (“Η σταχομαζώχτρα”, “Ο αλιβάνιστος”, “Αθηναϊκά διηγήματα”, “Χριστουγεννιάτικα” και “Πασχαλινά” διηγήματα κ.ά.), Ανδρ. Καρκαβίτσας (“Τα λόγια της πλώρης”), Γρ. Ξενόπουλος (“Το Ψυχοσάββατο”, “Τα παιδικά”), Γ. Ιωάννου (“Επιτάφιος θρήνος”, “Στο σπίτι του Κεμάλ”, “Το γάλα”, κ.ά.), Η. Βενέζης, Στρ. Μυριβήλης, Ά. Τερζάκης, Γ. Μαγκλής (“Οι κολασμένοι της θάλασσας”) και Μ. Χάκκας (“Ο μπιντές”, “Το ψαράκι της γυάλας” κ.λπ.), η Έ. Αλεξίου (“Η πέρδικα της Σκύρος”, “Η κυρά της αυλής” κ.ά.) και η Λ. Νάκου (“Η κόλαση των παιδιών”, συλλογή διηγημάτων από την Κατοχή). Εδώ, θα πρέπει οι μαθητές να αναγνωρίζουν τα χαρακτηριστικά του διηγήματος, το είδος και το κεντρικό πρόσωπο και να αφηγούνται προφορικά ή γραπτά την υπόθεσή του.
Β. Μυθιστόρημα: Πεζό λογοτεχνικό έργο με μεγάλη έκταση, φανταστική ή πραγματική υπόσταση. Μεγάλη πλοκή της υπόθεσης, πολυπρόσωπη, πολυκινητική. Γεγονότα, καταστάσεις και χαρακτήρες που αποδίδονται, βρίσκονται στο επίκεντρο. Διαγράφεται η εποχή αναφοράς του ανάγλυφα και κινείται σε πολλούς και διαφορετικούς τόπους. Αναλύονται σε βάθος τα συναισθήματα, οι σκέψεις και τα πάθη των ηρώων (πολλοί κεντρικοί ήρωες).
Είδη μυθιστορήματος:
α) Ιστορικό μυθιστόρημα: Στόχος του η ιστορική βιογραφία προσώπων ή η ιστορική αναβίωση μίας εποχής και των γεγονότων της. Ιστορικά μυθιστορήματα έγραψαν ο Εμμ. Ροΐδης, ο Δημ. Βικέλας, ο Άγγ. Τερζάκης, ο Άγγ. Βλάχος, ο Κ. Κυριαζής.
β) Ηθογραφικό μυθιστόρημα: Οι χαρακτήρες και η ζωή των ανθρώπων στην ύπαιθρο, τα ήθη, τα έθιμα, οι προλήψεις, οι δεισιδαιμονίες. Πολλές φορές οι ήρωες ψυχογραφούνται σε βάθος, όπως “Η φόνισσα” του Αλ. Παπαδιαμάντη, “Ο ζητιάνος” του Ανδρ. Καρκαβίτσα, “Ο Αλέξης Ζορμπάς” του Ν. Καζαντζάκη κ.ά.
γ) Αστικό μυθιστόρημα: Η ζωή και οι χαρακτήρες των κατοίκων στις μεγάλες πόλεις.
Εκπρόσωποι: Γιάννης Ψυχάρης, Κωνσταντίνος Θεοτόκης, Τάσος Αθανασιάδης και πολλοί σύγχρονοι, η Μάρω Δούκα, η Άλκη Ζέη, η Ευγενία Φακίνου, η Ρέα Γαλανάκη.
δ) Πολεμικό μυθιστόρημα: Περιγράφει τις συμφορές των πολέμων και την τραγωδία των ανθρώπων στον πόλεμο. Είναι κύρια “αντιπολεμικά”, γιατί καταδικάζουν τις φρικαλεότητες και τις εφιαλτικές εικόνες των πολέμων και εξυψώνουν την ειρήνη. Ακόμη και αυτοί, που θεωρούν τους πολέμους αναγκαίους σαν απελευθερωτικούς και εθνικούς ή κοινωνικούς, εξυμνούν τα ηρωικά κατορθώματα και τη γενναιότητα, αλλά ανακαλύπτουν τη βαρβαρότητα και την απανθρωπιά των πολέμων.
Εκπρόσωποι: Ο Ηλίας Βενέζης (“Αιολική Γη”), ο Γιώργος Θεοτοκάς (“Αργώ”), ο Τάσος Αθανασιάδης (“Τα παιδιά της Νιόβης”), ο Στρατής Μυριβήλης (“Η ζωή εν Τάφω”), ο Νίκος Καζαντζάκης (“Αναφορά στον Γκρέκο”, “Οι αδερφοφάδες”).
ε) Πολιτικό μυθιστόρημα:· Περιγράφει πολιτικά τις εποχές και αναλύει τα αίτια και τις συνέπειες πολιτικών καταστάσεων και γεγονότων.
Εκπρόσωποι: Η Διδώ Σωτηρίου (“Η εντολή”, “Κατεδαφιζόμεθα”), ο Βασίλης Βασιλικός (“Ζ”), ο Χρόνης Μίσιος (“Καλά, εσύ σκοτώθηκες νωρίς”), ο Άρης Αλεξάνδρου (“Το κιβώτιο”) κ.ά.
Γ. Νουβέλα:είναι αφηγηματικό είδος της λογοτεχνικής πεζογραφίας το οποίο χαρακτηρίζεται από τη συντομία στην έκταση, η οποία κυμαίνεται μεταξύ του συντομότερου διηγήματος και του εκτενέστερου μυθιστορήματος και παράλληλα από τον ρεαλισμό του ύφους του και την ύπαρξη συγκεκριμένης πλοκής. Γενικά στη νουβέλα το βάρος του συγγραφέα ρίχνεται περισσότερο στην ηθογραφία και ψυχογραφία των χαρακτήρων και όχι τόσο στα αναφερόμενα επεισόδια και την πλοκή τους. Ο διεθνής αυτός όρος, novella, προέρχεται από το λατινικό επίθετο novus, νέος, και φέρεται να χρησιμοποιήθηκε αρχικά από τον Βοκάκιο για τις ιστορίες με τίτλο Το Δεκαήμερο. Κατά το 17ο και το 18ο αι. το είδος παρήκμασε εντελώς, αναστήθηκε ωστόσο με το ρομαντισμό, κυριότερο χαρακτηριστικό της οποίας ήταν ο τονισμός του αισθηματικού και ψυχολογικού στοιχείου.
Οι σημαντικότεροι συγγραφείς νουβέλας την περίοδο αυτή είναι ο Νικολάι Γκόγκολ και ο Αλεξάντρ Πούσκιν στη Ρωσία, ο Προσπέρ Μεριμέ στη Γαλλία, o Μωπασάν, ο Θερβάντες, κ.α. Αντίστοιχα στην Ελλάδα, νουβέλες έχουν χαρακτηριστεί Τα ρόδινα ακρογιάλια του Παπαδιαμάντη, Ο Ζητιάνος του Καρκαβίτσα, Ο Κατάδικος του Κ. Θεοτόκη, Η Ιστορία ενός αιχμαλώτου του Στρατή Δούκα καθώς και κάποια ακόμα έργα των Ζαμπελίου, Καλλιγά, Βιζυηνού, Δροσίνη, Κονδυλάκη, Νιρβάνα, Πικρού, Παρορίτη, Κοκκίνου και Χατζοπούλου καίτοι χαρακτηρίστηκαν άλλα ως διηγήματα και άλλα ως μυθιστορήματα που όμως παρουσιάζουν την ηθογραφική διαφορά.
Τον 20ο αι. τελικά ταυτίστηκε οριστικά με το σύντομο διήγημα. Δάσκαλοι αυτής της νουβέλας θεωρούνται ο Τζαίημς Τζόυς με το Οι Δουβλινέζοι, ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ κ.α.
Χαρακτηριστικά δείγματα αριστοτεχνικής γραφής στη νουβέλα είναι τα έργα των:
Αλ. Παπαδιαμάντη (“Η γυφτοπούλα”, “Οι έμποροι των εθνών”, “Ο βαρδιάνος στα Σπόρκα”), Γεωργίου Βιζυηνού (“Το αμάρτημα της μητρός μου”, “Μοσκώβ Σελίμ”).
Αισθητική και τεχνική της πεζογραφίας
Οικονομία: Οργάνωση των μερών (οι ενότητες), δομή του έργου, πρόθεση του συγγραφέα,
Προοικονομία: Ο συγγραφέας προετοιμάζει την εξέλιξη της πλοκής, προϊδεάζει για το τι θα συμβεί για να φανεί φυσικό, λογικό επακόλουθο και όχι ξάφνιασμα. Π.χ.: τα προοίμια των επών του Ομήρου.
Παρέκβαση: Η προσωρινή απομάκρυνση από το θέμα με αναφορά σε άλλα άσχετα, με την υπόθεση του έργου. Π.χ.: ενώ συμβαίνει κάτι, ο ήρωας αναπολεί το παρελθόν ή ο συγγραφέας ξεφεύγει από το θέμα και παρεκβαίνει με άλλες άσχετες με τη στιγμή αναφορές.
Τραγική ειρωνεία: Συμβαίνει όταν ο ήρωας πιστεύει πράγματα αντίθετα από την πραγματικότητα, που εμείς όμως γνωρίζουμε και μιλώντας ή ενεργώντας ειρωνεύεται τραγικά τον εαυτό του μέσα από αυτή τη δραματική άγνοια.
Κλιμάκωση: Το ανέβασμα της έντασης των συναισθημάτων, του ενδιαφέροντος, της αγωνίας, σταδιακά.
Τεχνικές της αφήγησης
Α. Ως προς τον αφηγητή και την αφήγηση
1. Ο αποστασιοποιημένος αφηγητής ή αφήγηση αντικειμενική σε γ΄ ενικό πρόσωπο. Ο συγγραφέας δεν μετέχει στα δρώμενα, είναι αντικειμενικός, απρόσωπος παρατηρητής και η αφήγησή του είναι διαμεσολάβηση προς τον αναγνώστη, από εξωτερική οπτική γωνία.
2. Ο δραματοποιημένος αφηγητής: Βλέπει βιωματικά τα πράγματα, συμμετέχει άμεσα ως βασικό ή δευτερεύον πρόσωπο και αφηγείται σε α΄ ενικό πρόσωπο (άμεση αφήγηση) από εσωτερική οπτική γωνία-εστίαση η αφήγηση.
3. Ο διάλογος: Προσδίδει αμεσότητα, ζωντάνια και δραματική θεατρικότητα στο έργο.
Β. Τεχνική ως προς τον χρόνο
1. Γραμμική: Ομαλή σειρά. Τα γεγονότα σε ομαλή πορεία από το παρόν στο μέλλον, με τη σειρά που έγιναν, χωρίς παρεμβολές.
2. Αναδρομική αφήγηση: Ξαφνικές αναδρομές στο παρελθόν (flash-back), που περιλαμβάνουν προγενέστερα γεγονότα από το σημείο που βρίσκεται ο αφηγητής (in media res).
3. Οι πρόδρομες αφηγήσεις: Αναφέρονται εκ των προτέρων συνοπτικά σε γεγονότα που θα ακολουθήσουν ή θα συμβούν στο μέλλον και αργότερα.